Σεισμός Πάρνηθας: 27 χρόνια από τα 15 δευτερόλεπτα που άφησαν πίσω τους 143 νεκρούς

Είκοσι επτά χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τον σεισμό της Πάρνηθας, που παραμένει ένας από τους φονικότερους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η Ρικομέξ, η Φαράν, η Φιαλοπλάστ, η Βιοκύτ και οι πολυκατοικίες που κατέρρευσαν στην Αττική,  βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας τεράστιας επιχείρησης έρευνας και διάσωσης.

Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν τα επόμενα χρόνια έδωσαν, παράλληλα, στους επιστήμονες μια διαφορετική εικόνα για τον ίδιο τον σεισμό. Μεταγενέστερες μελέτες υποστήριξαν ότι πίσω από τη δόνηση που έγινε αντιληπτή ως ένα ενιαίο γεγονός μπορεί να βρίσκονταν δύο σεισμικές διαρρήξεις, σε διαφορετικά ρήγματα, με χρονική απόσταση μόλις λίγων δευτερολέπτων.

7 Σεπτεμβρίου 1999, ώρα 14:56:50

Ήταν Τρίτη και απέμεναν λίγα λεπτά μέχρι τις 15:00 όταν σημειώθηκε η ισχυρή σεισμική δόνηση. Το επίκεντρο εντοπίστηκε στην περιοχή της Πάρνηθας, περίπου 18 χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, ανάμεσα στις Αχαρνές και τον Εθνικό Δρυμό Πάρνηθας. Το εστιακό βάθος υπολογίστηκε μεταξύ 9 και 14 χιλιομέτρων. Οι σοβαρότερες επιπτώσεις καταγράφηκαν κυρίως στα βόρεια και δυτικά προάστια. Αχαρνές, Άνω Λιόσια, Μεταμόρφωση, Νέα Φιλαδέλφεια, Θρακομακεδόνες, Φυλή, Περιστέρι και Πετρούπολη ήταν μεταξύ των περιοχών που επλήγησαν. Ο τελικός απολογισμός έφτασε τους 143 νεκρούς. Οι τραυματίες ήταν εκατοντάδες και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι χρειάστηκε να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Περισσότερα από 100 κτίρια κατέρρευσαν, ενώ χιλιάδες άλλα παρουσίασαν μικρότερες ή μεγαλύτερες βλάβες.

Τι έδειξαν οι έρευνες για το ρήγμα της Πάρνηθας

Οι επιστημονικές έρευνες που ακολούθησαν έδειξαν ότι η διάρρηξη που προκάλεσε τον σεισμό της 7ης Σεπτεμβρίου ήταν πιο σύνθετη από όσο είχε αρχικά εκτιμηθεί. Μελέτη του 2000, με τη χρήση δορυφορικών δεδομένων ERS-2 και τεχνικής συμβολομετρίας ραντάρ, κατέγραψε την παραμόρφωση του εδάφους και πρότεινε μοντέλο ρήγματος μήκους περίπου 18 χιλιομέτρων, αποτελούμενου από δύο τμήματα, με ολίσθηση περίπου 30 εκατοστών.

Μεταγενέστερες σεισμολογικές μελέτες εξέτασαν διαφορετικά μοντέλα της διάρρηξης, χωρίς να καταλήγουν όλες στην ανάγκη ενεργοποίησης δεύτερου ρήγματος. Παράλληλα, έρευνα των Γεράσιμου Παπαδόπουλου, Αθανάσιου Γκανά και Σπύρου Παυλίδη συνέδεσε πιθανότερα τον σεισμό με το ρήγμα της Φυλής, με βάση τους μηχανισμούς γένεσης, την κατανομή των μετασεισμών και τις παρατηρήσεις πεδίου. Οι έρευνες επιχείρησαν επίσης να εξηγήσουν την ιδιαίτερα ανομοιόμορφη κατανομή των καταστροφών.

Μελέτη του Ευθύμιου Λέκκα έδειξε ότι σημαντικό ρόλο έπαιξαν, πέρα από το ρήγμα, η κατευθυντικότητα των σεισμικών κυμάτων, οι τοπικές γεωλογικές συνθήκες και η μορφολογία του εδάφους. Στις Αδάμες, όπου καταγράφηκαν εξαιρετικά βαριές ζημιές, μεταγενέστερη έρευνα των Assimaki, Gazetas και Kausel ανέδειξε ιδιαίτερα τον συνδυασμό της τοπογραφίας με τις τοπικές εδαφικές συνθήκες.

Οι μικρές δονήσεις πριν από τον κύριο σεισμό

Πριν από τα 5,9 Ρίχτερ είχε καταγραφεί μικρή σεισμική δραστηριότητα. Από τις 14:38, περίπου 19 λεπτά πριν από τον κύριο σεισμό, καταγράφηκαν δονήσεις τοπικού μεγέθους από 2,5 έως 3,2. Οι δονήσεις αυτές δεν μπορούσαν να αποτελέσουν ασφαλή προειδοποίηση για τον ισχυρό σεισμό που ακολούθησε. Μετά την κύρια δόνηση άρχισε έντονη μετασεισμική ακολουθία. Εκατοντάδες μετασεισμοί καταγράφηκαν μέσα στις πρώτες ώρες, ενώ η μετασεισμική δραστηριότητα συνεχίστηκε για μήνες.

Γιατί τα 5,9 Ρίχτερ προκάλεσαν τόσο μεγάλη καταστροφή

Το μέγεθος του σεισμού δημιουργεί ακόμη και σήμερα ένα εύλογο ερώτημα, πώς ένας σεισμός 5,9 Ρίχτερ προκάλεσε 143 θανάτους και τόσο εκτεταμένες καταστροφές; Το μέγεθος αποτελεί μόνο μία από τις παραμέτρους που καθορίζουν τις επιπτώσεις ενός σεισμού. Η εστία βρισκόταν πολύ κοντά σε πυκνοκατοικημένες περιοχές της Αττικής και σε μικρό βάθος. Παράλληλα, οι τοπικές γεωλογικές και εδαφικές συνθήκες διαφοροποίησαν σημαντικά την ένταση της σεισμικής κίνησης από περιοχή σε περιοχή. Καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και τα χαρακτηριστικά των κατασκευών. Οι βλάβες δεν ήταν ομοιόμορφες. Σε ορισμένες περιπτώσεις κτίρια κατέρρευσαν ολοκληρωτικά, ενώ άλλα, ακόμη και σε σχετικά μικρή απόσταση, παρουσίασαν πολύ μικρότερες ζημιές.

Οι 39 νεκροί στη Ρικομέξ

Η μεγαλύτερη σε αριθμό θυμάτων κατάρρευση σημειώθηκε στις εγκαταστάσεις της Ρικομέξ στις Αχαρνές. Το εξαώροφο βιομηχανικό κτίριο, στο οποίο στεγάζονταν η Ρικομέξ και η Εστία Εμπορική, κατέρρευσε εγκλωβίζοντας δεκάδες εργαζομένους. Συνολικά 39 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στη Ρικομέξ, ανάμεσά τους και δύο έγκυες γυναίκες.

Επιχειρήσεις διάσωσεις στο εργοστάσιο Ρικομέξ

Το σημείο μετατράπηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα μέτωπα της επιχείρησης έρευνας και διάσωσης. Τα συνεργεία εργάζονταν επί ημέρες για τον εντοπισμό εγκλωβισμένων μέσα σε ένα ασταθές πεδίο από πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος και μεταλλικά στοιχεία. Η υπόθεση της Ρικομέξ συνεχίστηκε για χρόνια στις δικαστικές αίθουσες, με αντικείμενο την κατασκευή του κτιρίου, τους ελέγχους που είχαν πραγματοποιηθεί και τις ευθύνες για την κατάρρευσή του. Το 2010 το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι υπήρχαν αυτοτελείς ευθύνες της τότε Νομαρχίας, καθώς δεν είχαν διενεργηθεί σωστά οι προβλεπόμενοι έλεγχοι στην κατασκευή του εργοστασίου.

Οι καταρρεύσεις που άφησαν πίσω τους δεκάδες νεκρούς

Η Ρικομέξ ήταν η μεγαλύτερη σε αριθμό θυμάτων κατάρρευση, αλλά δεν ήταν η μοναδική. Εργοστάσια, επαγγελματικά κτίρια και κατοικίες κατέρρευσαν σε διαφορετικές περιοχές της βόρειας και δυτικής Αττικής, με μεγάλο μέρος των 143 θυμάτων του σεισμού να χάνει τη ζωή του κάτω από τα ερείπια. Στη φαρμακοβιομηχανία Faran, στη Νέα Κηφισιά, κατέρρευσε τμήμα του κτιρίου όπου στεγάζονταν το ζυμωτήριο και τα τμήματα συσκευασίας αλοιφών. Οκτώ εργαζόμενοι έχασαν τη ζωή τους και περισσότεροι από δέκα τραυματίστηκαν σοβαρά.

Στις Αδάμες της Κηφισιάς σημειώθηκαν ολικές καταρρεύσεις κτιρίων, ενώ η ένταση του σεισμού στην περιοχή έφθασε στο IX της κλίμακας Mercalli. Στους καταλόγους των θυμάτων των πρώτων ημερών καταγράφονταν, μεταξύ άλλων, η 6χρονη Ελένη Καβαλίτη και η 12χρονη Εύα Φαρματζή από τη Νέα Κηφισιά. Καταρρεύσεις με θύματα σημειώθηκαν επίσης σε βιομηχανικά και επαγγελματικά κτίρια, μεταξύ των οποίων η ΦΙΑΛΟΠΛΑΣΤ και η ΒΙΟΚΥΤ.

Στη Μεταμόρφωση κατέρρευσαν πολυκατοικίες, μεταξύ αυτών το κτίριο στην οδό Ψυχάρη, ενώ στη Νέα Φιλαδέλφεια κατέρρευσε πολυκατοικία στην οδό Πίνδου. Στο Μενίδι οι επιχειρήσεις διάσωσης πραγματοποιούνταν ταυτόχρονα σε πολλές κατοικίες που είχαν καταρρεύσει, μεταξύ αυτών στις οδούς Σουλίου, Μεγάλου Αλεξάνδρου και Αγίας Τριάδας και στη συμβολή Ηρώων Πολυτεχνείου και Παπαφλέσσα.

85 άνθρωποι ανασύρθηκαν ζωντανοί

Αμέσως μετά τον σεισμό ξεκίνησε μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης που είχαν πραγματοποιηθεί μέχρι τότε στην Ελλάδα. Πυροσβεστικό Σώμα και ΕΜΑΚ ανέπτυξαν δυνάμεις στα σημεία των καταρρεύσεων, ενώ στις επιχειρήσεις χρησιμοποιήθηκαν ειδικά εκπαιδευμένα σκυλιά και συμμετείχαν διασωστικές ομάδες από το εξωτερικό.Τουλάχιστον 85 εγκλωβισμένοι ανασύρθηκαν ζωντανοί από τα ερείπια. Οι επιχειρήσεις ήταν ιδιαίτερα δύσκολες εξαιτίας της αστάθειας των κατασκευών. Η μετακίνηση μεγάλων τμημάτων σκυροδέματος έπρεπε να γίνεται ελεγχόμενα, καθώς υπήρχε κίνδυνος νέων καταρρεύσεων και τραυματισμού τόσο των εγκλωβισμένων όσο και των διασωστών.

Τηλεπικοινωνίες και ηλεκτρικό παρουσίασαν προβλήματα

Στις πρώτες ώρες μετά τον σεισμό παρουσιάστηκαν προβλήματα στο ηλεκτρικό δίκτυο, ενώ οι τηλεπικοινωνίες δέχθηκαν τεράστια πίεση από τις ταυτόχρονες προσπάθειες των πολιτών να επικοινωνήσουν. Τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας της εποχής υπερφορτώθηκαν και πολλοί στράφηκαν στα σταθερά τηλέφωνα και τα δημόσια καρτοτηλέφωνα. Η κυκλοφορία παρουσίασε επίσης σοβαρά προβλήματα, καθώς χιλιάδες κάτοικοι επιχείρησαν να μετακινηθούν προς ανοιχτούς χώρους ή να αναζητήσουν συγγενείς τους.

Χιλιάδες κτίρια στους μετασεισμικούς ελέγχους

Μετά τις επιχειρήσεις διάσωσης άρχισε μία δεύτερη τεράστια επιχείρηση, ο έλεγχος των κτιρίων. Κλιμάκια μηχανικών πραγματοποίησαν αυτοψίες σε χιλιάδες σπίτια και επαγγελματικούς χώρους. Οι χαρακτηρισμοί πράσινο, κίτρινο και κόκκινο έγιναν μέρος της καθημερινότητας των κατοίκων στις πληγείσες περιοχές. Τα πράσινα κτίρια μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν. Τα κίτρινα είχαν υποστεί ζημιές και απαιτούσαν επισκευές ή περαιτέρω έλεγχο, ενώ στα κόκκινα απαγορευόταν η χρήση λόγω επικινδυνότητας. Χιλιάδες κάτοικοι πέρασαν τις πρώτες νύχτες σε πάρκα, πλατείες, γήπεδα, αυτοκίνητα και οργανωμένους χώρους προσωρινής φιλοξενίας, είτε επειδή τα σπίτια τους είχαν υποστεί ζημιές είτε επειδή περίμεναν να ελεγχθούν.

Τρεις εβδομάδες μετά τον καταστροφικό σεισμό του Ιζμίτ

Ο σεισμός της Πάρνηθας σημειώθηκε μόλις τρεις εβδομάδες μετά τον καταστροφικό σεισμό του Ιζμίτ στην Τουρκία, στις 17 Αυγούστου 1999. Η Ελλάδα είχε στείλει τότε σωστικά συνεργεία στην Τουρκία. Μετά τον σεισμό της Αθήνας, τουρκικές διασωστικές ομάδες έφτασαν στην Ελλάδα και συμμετείχαν στις επιχειρήσεις μαζί με ομάδες και από άλλες χώρες. Η αμοιβαία κινητοποίηση μετά τους δύο σεισμούς αποτέλεσε μία από τις αφετηρίες αυτού που έμεινε γνωστό ως «διπλωματία των σεισμών», σε μια περίοδο κατά την οποία Αθήνα και Άγκυρα επιχειρούσαν να βελτιώσουν τις σχέσεις τους.

Οι ζημιές σε δεκάδες χιλιάδες κτίρια

Πέρα από τον ανθρώπινο απολογισμό, οι υλικές ζημιές ήταν τεράστιες. Περισσότερα από 100 κτίρια κατέρρευσαν, ενώ δεκάδες χιλιάδες κατοικίες, επιχειρήσεις και άλλα κτίρια παρουσίασαν βλάβες διαφορετικής έκτασης. Το οικονομικό κόστος υπολογίστηκε σε δισεκατομμύρια, καθώς εκτός από τις άμεσες ζημιές απαιτήθηκαν εκτεταμένες επισκευές, ανακατασκευές και προγράμματα στεγαστικής αποκατάστασης.

Τι άλλαξε μετά τον σεισμό της Πάρνηθας

Ο σεισμός της 7ης Σεπτεμβρίου αποτέλεσε σημαντικό πεδίο μελέτης για σεισμολόγους και μηχανικούς. Οι εκτεταμένες βλάβες επέτρεψαν να εξεταστεί στην πράξη η συμπεριφορά διαφορετικών τύπων κατασκευών απέναντι σε μια ισχυρή σεισμική κίνηση που εκδηλώνεται πολύ κοντά σε μεγάλο αστικό κέντρο. Παράλληλα, η εμπειρία από τις επιχειρήσεις διάσωσης, τους μετασεισμικούς ελέγχους και τη στέγαση των πληγέντων αξιοποιήθηκε στον σχεδιασμό της αντιμετώπισης μεταγενέστερων σεισμικών καταστροφών.

Ο σεισμός ανέδειξε ιδιαίτερα τη σημασία της εφαρμογής των αντισεισμικών κανονισμών, της ποιότητας των κατασκευών και του συστηματικού προσεισμικού ελέγχου των υφιστάμενων κτιρίων.
Είκοσι επτά χρόνια μετά, οι αριθμοί καταγράφουν το μέγεθος της καταστροφής της 7ης Σεπτεμβρίου 1999. 143 νεκροί, εκατοντάδες τραυματίες, περισσότεροι από 100 καταρρεύσαντες κτιριακοί όγκοι και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που χρειάστηκαν στεγαστική συνδρομή.
Η ώρα ήταν 14:56:50.
Η ημερομηνία 7 Σεπτεμβρίου 1999.
Και η απόσταση ανάμεσα σε μια συνηθισμένη Τρίτη και μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της σύγχρονης Αθήνας ήταν περίπου 15 δευτερόλεπτα.

Πηγές:

Kontoes et al. (2000) – Displacement field and fault model for the September 7, 1999 Athens earthquake inferred from ERS2 satellite radar interferometry, Geophysical Research Letters.

Baumont et al. (2002) – Slip distribution of the Mw 5.9, 1999 Athens earthquake inverted from regional seismological data, Geophysical Research Letters.

Ευθύμιος Λέκκας (2001) – The Athens earthquake (7 September 1999): intensity distribution and controlling factors, Engineering Geology.

Assimaki, Kausel & Gazetas (2005) – Soil-Dependent Topographic Effects: A Case Study from the 1999 Athens Earthquake, Earthquake Spectra.