Απελευθέρωση της Αθήνας: Σαν σήμερα κατέβηκε η σβάστικα από την Ακρόπολη

Πέμπτη 12 Οκτωβρίου 1944. Είναι 9:45 το πρωί και η Αθήνα βρίσκεται λίγα λεπτά πριν από το τέλος μιας από τις σκοτεινότερες περιόδους της ιστορίας της. Στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη ένα τμήμα του γερμανικού στρατού πραγματοποιεί μία από τις τελευταίες πράξεις πριν από την αποχώρηση: καταθέτει στεφάνι. Λίγο αργότερα, η σημαία με τη σβάστικα υποστέλλεται από την Ακρόπολη. Οι γερμανικές δυνάμεις εγκαταλείπουν την ελληνική πρωτεύουσα. Ύστερα από 1.264 ημέρες Κατοχής, η Αθήνα είναι και πάλι ελεύθερη.

Οι τελευταίες ώρες των Γερμανών στην Αθήνα

Η αποχώρηση δεν ήρθε ξαφνικά. Η προέλαση του Κόκκινου Στρατού στα Βαλκάνια και η γενικότερη εξέλιξη του πολέμου είχαν καταστήσει αναπόφευκτη την υποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την Ελλάδα. Τις προηγούμενες ημέρες οι Αθηναίοι παρακολουθούσαν τις κινήσεις των κατακτητών γνωρίζοντας ότι το τέλος πλησίαζε. Το πρωί της 12ης Οκτωβρίου, όμως, η προσμονή γίνεται πραγματικότητα. Σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, στις 9:45 τμήμα του γερμανικού στρατού καταθέτει στεφάνι στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Λίγο αργότερα ένας Γερμανός στρατιώτης υποστέλλει τη ναζιστική σημαία από τον βράχο της Ακρόπολης. Η εικόνα είχε τεράστια συμβολική δύναμη. Το σύμβολο της Κατοχής που κυριαρχούσε πάνω από την Αθήνα από το 1941 δεν βρισκόταν πια στον Ιερό Βράχο.

«12 Οκτωβρίου 1944. Το τελευταίο τμήμα Γερμανών στρατιωτών καταθέτει στεφάνι στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη λίγο πριν αποχωρήσει από την Αθήνα».Credit: Γενικά Αρχεία του Κράτους- Κεντρική Υπηρεσία / Βασίλης Τσακιράκης.

Οι κάμερες καταγράφουν την αποχώρηση

Λίγο πριν από τις 10 το πρωί, οπερατέρ βρίσκονται σε κεντρικά σημεία της πόλης και καταγράφουν γερμανικά στρατιωτικά οχήματα να εγκαταλείπουν την Αθήνα. Ιστορικό υλικό από εκείνες τις ώρες διασώζεται και παρουσιάζεται από το Αρχείο της ΕΡΤ μέσα από ντοκιμαντέρ του Βασίλη Μωυσίδη, παραγωγής 2017. Την ίδια ώρα οι πληροφορίες κυκλοφορούν με ταχύτητα στους δρόμους. Οι Αθηναίοι διαβάζουν στις εφημερίδες ότι η πρωτεύουσα έχει κηρυχθεί ανοχύρωτη πόλη και περιμένουν την οριστική αποχώρηση των τελευταίων γερμανικών μονάδων. Από εκείνη τη στιγμή η εικόνα της Αθήνας αλλάζει.

Η πόλη πλημμυρίζει από κόσμο

Οι κάτοικοι αρχίζουν να βγαίνουν από τα σπίτια τους. Ελληνικές σημαίες εμφανίζονται στα παράθυρα και στα μπαλκόνια και πλήθη κατευθύνονται προς το κέντρο. Οι δρόμοι γεμίζουν ανθρώπους που πανηγυρίζουν. Η στιγμή έχει πίσω της ένα τεράστιο ανθρώπινο κόστος. Η Αθήνα που γιόρταζε την ελευθερία της ήταν μια πόλη που είχε περάσει από την πείνα, τις εκτελέσεις, τα μπλόκα και την καταστολή.

Αθηναίοι στους δρόμους της πρωτεύουσας κατά τους πανηγυρισμούς για την Απελευθέρωση, τον Οκτώβριο του 1944. Credit: Βούλα Παπαϊωάννου/ Μουσείο Μπενάκη – Φωτογραφικά Αρχεία.

Στοιχεία που περιλαμβάνονται σε έκδοση του Ιδρύματος της Βουλής αποτυπώνουν το μέγεθος της καταστροφής, η πρωτεύουσα έβγαινε από 1.264 ημέρες Κατοχής έχοντας πληρώσει δεκάδες χιλιάδες ζωές από την πείνα, τις εκτελέσεις και τις συγκρούσεις.

Εορτασμοί για την Απελευθέρωση στη συμβολή των οδών Πανεπιστημίου και Κοραή. Μέλη του ΚΚΕ κρατούν σημαίες και πανό και φωνάζουν συνθήματα χρησιμοποιώντας το χαρακτηριστικό χωνί.
Credit: Αρχείο ΕΡΤ/ Πέτρος Πουλίδης.

Και όμως, εκείνο το πρωινό, η εικόνα στους δρόμους ήταν διαφορετική. Χιλιάδες άνθρωποι πανηγύριζαν, κρατούσαν σημαίες και αγκαλιάζονταν. Η ανακούφιση έπαιρνε τη θέση του φόβου που είχε συνοδεύσει την καθημερινότητα της πόλης για περισσότερα από τρία χρόνια.

Παρέλαση τμήματος του Προτύπου Τάγματος Καισαριανής του ΕΛΑΣ στην κεντρική λεωφόρο της Καισαριανής, αποδίδοντας τιμές στον στρατιωτικό διοικητή του ΕΛΑΣ, στρατηγό Στέφανο Σαράφη.
Credit: Γενικά Αρχεία του Κράτους-Κεντρική Υπηρεσία /Βασίλης Τσακιράκης

Το ιστορικό πλάνο από την Ακρόπολη

Από το οπτικό υλικό της Απελευθέρωσης ξεχωρίζει ένα πλάνο που έχει συνδεθεί όσο λίγα με το τέλος της Κατοχής. Ένας από τους τελευταίους Γερμανούς στρατιώτες εμφανίζεται να αποχωρεί από την Ακρόπολη παίρνοντας μαζί του τη σημαία με τη σβάστικα.

Γερμανός στρατιώτης υποστέλλει τη σβάστικα από την Ακρόπολη και αποχωρεί από τον Ιερό Βράχο, στις 12 Οκτωβρίου 1944.
credits: ΓΑΚ, Κ.Υ., Συλλογή Μ. Σταμούλη Κ75α

Η εικόνα είναι ισχυρή, το σύμβολο που κυμάτιζε πάνω από την πόλη επί 3,5 χρόνια απομακρύνεται μαζί με τον στρατό Κατοχής. Γύρω από το συγκεκριμένο πλάνο, ωστόσο, έχει αναπτυχθεί συζήτηση για το κατά πόσο καταγράφηκε αυθόρμητα ή σκηνοθετήθηκε για την κάμερα. Το Αρχείο της ΕΡΤ επισημαίνει αυτή την αμφισβήτηση παρουσιάζοντας το σχετικό ιστορικό υλικό. Ανεξάρτητα από τη συζήτηση γύρω από τη συγκεκριμένη λήψη, η υποστολή της γερμανικής σημαίας από την Ακρόπολη εκείνο το πρωινό σηματοδοτούσε το τέλος της Κατοχής της Αθήνας.

Μια ελευθερία που δεν σήμαινε και το τέλος του πολέμου

Η 12η Οκτωβρίου ήταν η ημέρα της Απελευθέρωσης της Αθήνας, όχι όμως το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ούτε ακόμη η απελευθέρωση ολόκληρης της Ελλάδας. Οι γερμανικές δυνάμεις συνέχιζαν την υποχώρησή τους προς τα βόρεια, ενώ για τη χώρα άνοιγε μια νέα, εξαιρετικά δύσκολη περίοδος.

Ανάπηροι του Αλβανικού Μετώπου τιμώνται στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη στις εκδηλώσεις μετά την Απελευθέρωση της Αθήνας.
Credit: Αρχείο ΕΡΤ/ Πέτρος Πουλίδης.

Για τους ανθρώπους που γέμιζαν όμως εκείνη την ημέρα τους δρόμους της πρωτεύουσας, όλα αυτά βρίσκονταν ακόμη μπροστά. Η 12η Οκτωβρίου 1944 ήταν η ημέρα που μπορούσαν, για πρώτη φορά έπειτα από 3,5 χρόνια, να πουν ότι η Αθήνα ήταν ελεύθερη.

Η εορτή της Απελευθέρωσης στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη. Διακρίνονται ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου και ο Βρετανός στρατηγός Ρόναλντ Σκόμπι.
Credit: Αρχείο ΕΡΤ/ Πέτρος Πουλίδης

Η σημαία που έφτιαξαν νέες Αθηναίες μέσα στην Κατοχή

Η επέτειος απέκτησε από πολύ νωρίς και το δικό της σύμβολο. Σύμφωνα με το Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων, έναν χρόνο μετά την Απελευθέρωση, στην πρώτη επέτειο της 12ης Οκτωβρίου, ο δημοτικός σύμβουλος και πρόεδρος του Συλλόγου Αθηναίων Δημήτρης Σκουζές δώρισε στον Δήμο Αθηναίων μια ιδιαίτερη ελληνική σημαία.

Μέλη του Λυκείου των Ελληνίδων μεταφέρουν τη Σημαία της Απελευθέρωσης προς τον ιστό της Ακρόπολης, στην τελετή για την επέτειο της Απελευθέρωσης της Αθήνας, στις 12 Οκτωβρίου 2025. Credit: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ / EUROKINISSI

Δεν ήταν μια συνηθισμένη σημαία. Είχε φιλοτεχνηθεί από νέες Αθηναίες κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η δωρεά έγινε με έναν συγκεκριμένο σκοπό, η σημαία να υψώνεται από τον δήμαρχο Αθηναίων σε κάθε ετήσιο εορτασμό της Απελευθέρωσης. Έτσι, η έπαρση της σημαίας στην Ακρόπολη δεν αποτελεί απλώς μια τυπική επετειακή τελετή. Συνδέει τη σημερινή πόλη με εκείνη που βγήκε στους δρόμους τον Οκτώβριο του 1944.

Πώς τιμά η Αθήνα σήμερα την Απελευθέρωση

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, η Αθήνα επιστρέφει σήμερα, Δευτέρα (12/10), στον Ιερό Βράχο για να τιμήσει την ημέρα της Απελευθέρωσής της. Στις 11:00 πραγματοποιείται η έπαρση της ελληνικής σημαίας στην Ακρόπολη, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα και του δημάρχου Αθηναίων Χάρη Δούκα. Αμέσως μετά ακολουθεί κατάθεση στεφάνων στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη.Η διαδρομή της σημερινής τελετής μοιάζει έτσι να ακολουθεί, αντίστροφα, τα ίχνη εκείνου του πρωινού. Στις 12 Οκτωβρίου 1944, οι τελευταίοι Γερμανοί είχαν περάσει από το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη και λίγο αργότερα η σβάστικα κατέβαινε από την Ακρόπολη.