Όταν το ελληνικό ποδόσφαιρο είχε τον πρώτο νεκρό του μέσα στο γήπεδο

Ψάχνοντας να εντοπίσουμε το πρώτο αντίστοιχο θανατηφόρο περιστατικό μέσα σε ελληνικό ποδοσφαιρικό γήπεδο, βρεθήκαμε μπροστά σε δύο εκπλήξεις. Η πρώτη ήταν το όνομα του ανθρώπου που προκάλεσε τον θάνατο του αντιπάλου του: Ιωάννης Πισπιρίγκος. Η δεύτερη ήταν η αντιστροφή των ρόλων. Στην ελληνική περίπτωση, δεν ήταν ο τερματοφύλακας εκείνος που τραυμάτισε θανάσιμα τον επιθετικό, όπως συνέβη στο πρόσφατο περιστατικό, αλλά ο επιθετικός ήταν ο δράστης και ο τερματοφύλακας το θύμα. Μια συνηθισμένη ποδοσφαιρική φάση μετατράπηκε σε τραγωδία, προκαλώντας πένθος, οργή και μια πρωτοφανή αντιπαράθεση για το ίδιο το άθλημα.

Σκίτσο από αντίστοιχο περιστατικό επικίνδυνου τραυματισμού τερματοφύλακα σε ποδοσφαιρικό αγώνα στην Ιταλία.

Η μοιραία φάση στα Προσφυγικά

Το πρωινό της 29ης Μαΐου 1932, στο γήπεδο του Ολυμπιακού, κοντά στους προσφυγικούς συνοικισμούς της Πάτρας, ο Απόλλων αντιμετώπιζε τον Εθνικό σε ποδοσφαιρική συνάντηση των πρώτων ομάδων τους. Λίγα μόλις λεπτά είχαν περάσει από την έναρξη του αγώνα, όταν εκτυλίχθηκε η μοιραία φάση. Στο όγδοο λεπτό, σύμφωνα με την περιγραφή του περιστατικού, ο 19χρονος τερματοφύλακας του Απόλλωνα, Ιωάννης Φωτίου, επιχείρησε να μπλοκάρει την μπάλα σε μια μπροστινή μεταβίβαση προς τον επιθετικό του Εθνικού, Ιωάννη Πισπιρίγκο. Η μπάλα είχε ουσιαστικά καταλήξει στα χέρια του νεαρού τερματοφύλακα και η φάση έμοιαζε ολοκληρωμένη. Ο Πισπιρίγκος, όμως, έπεσε με τα πόδια πάνω στο σώμα του αντιπάλου του, καταφέροντάς του ένα ισχυρό χτύπημα στο στήθος.

Οι πρώτες τηλεγραφικές ανταποκρίσεις της εποχής περιγράφουν το χτύπημα ως ιδιαίτερα δυνατό. Ο Φωτίου έπεσε αναίσθητος στο έδαφος. Η σοβαρότητα της κατάστασής του έγινε αμέσως αντιληπτή και ο αγώνας διακόπηκε. Οι αναφορές για όσα επακολούθησαν είναι συγκεχυμένες. Κάποια δημοσιεύματα αναφέρουν ότι ο τερματοφύλακας μεταφέρθηκε αμέσως σε κλινική της περιοχής. Άλλα, όμως, περιγράφουν μια διαφορετική εκδοχή: μέσα στη σύγχυση και με τον φόβο ότι θα ξεσπούσαν επεισόδια, διαδόθηκε ότι ο νεαρός ποδοσφαιριστής είχε απλώς λιποθυμήσει. Η πραγματικότητα, όμως, ήταν πολύ σκληρότερη.

Η είδηση του ατυχήματος που προκάλεσε τον θάνατο του 19χρονου τερματοφύλακα, σε εφημερίδα της επόμενης ημέρας.

Ο 19χρονος τερματοφύλακας υπέστη εσωτερική αιμορραγία και, σύμφωνα με την αναφορά της νεκροψίας, το χτύπημα προκάλεσε ανακοπή της καρδιάς. Ο Φωτίου μεταφέρθηκε αρχικά σε κοντινό οικογενειακό σπίτι και από εκεί η σορός του παραδόθηκε στους οικείους του. Οι μαρτυρίες που καταγράφηκαν στον Τύπο αποδίδουν με χαρακτηριστικό τρόπο τη βαριά ατμόσφαιρα στους προσφυγικούς συνοικισμούς: «Το τι έγινε εις τους προσφυγικούς συνοικισμούς την ώραν που μετέφεραν εκεί νεκρόν τον ατυχή ποδοσφαιριστήν είναι δύσκολον να περιγραφεί». Η είδηση του θανάτου απλώθηκε γρήγορα στην Πάτρα. Το παιχνίδι που είχε αρχίσει σαν μια συνηθισμένη αθλητική συνάντηση είχε αφήσει πίσω του έναν νεκρό 19χρονο και μια πόλη συγκλονισμένη. Ακόμη και οι πρώτες ανταποκρίσεις δεν συμφωνούσαν απόλυτα ως προς τα στοιχεία του θύματος: τα τηλεγραφήματα της 29ης Μαΐου τον αναφέρουν ως Ιωάννη Φωτίου, ενώ δημοσίευμα της 1ης Ιουνίου τον αποκαλεί Διονύσιο. Το επώνυμο, πάντως, δεν αμφισβητείται. Η κηδεία του θύματος έγινε την επόμενη ημέρα, μέσα σε κλίμα βαθιάς οδύνης και με τη συμμετοχή πλήθους κατοίκων. Τη δαπάνη ανέλαβε η Ένωση Ποδοσφαιρικών Σωματείων Πατρών, ενώ την εκφορά συνόδευσε η Δημοτική Μπάντα. Το πένθος δεν περιορίστηκε στους συγγενείς και στους συμπαίκτες του Φωτίου. Η παρουσία πλήθους κόσμου έδειξε ότι η τραγωδία είχε αγγίξει ολόκληρη την τοπική κοινωνία.

Ο Πισπιρίγκος και η αστυνομική έρευνα

Ο ποδοσφαιριστής που προκάλεσε το μοιραίο χτύπημα αναζητείται από την Αστυνομία για να συλληφθεί.

Από τις πρώτες ώρες μετά το περιστατικό, οι Αρχές αναζητούσαν τον Ιωάννη Πισπιρίγκο. Σε βάρος του είχε εκδοθεί ένταλμα σύλληψης για φόνο εξ αμελείας, ενώ οι εφημερίδες της 31ης Μαΐου ανέφεραν ότι είχε εξαφανιστεί αμέσως μετά τη διακοπή του αγώνα και ότι ενδεχομένως κρυβόταν σε φιλικό ή συγγενικό σπίτι έξω από την Πάτρα. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Πισπιρίγκος παρουσιάστηκε αυτοβούλως στην Αστυνομία, συνοδευόμενος από τον δικηγόρο του. Παραπέμφθηκε στον εισαγγελέα και στον ανακριτή, ενώ ζήτησε και έλαβε προθεσμία 24 ωρών για να απολογηθεί. Η υπόθεση προχώρησε στη Δικαιοσύνη και ο κατηγορούμενος προφυλακίστηκε, ενώ το αίτημά του να αποφυλακιστεί με εγγύηση απορρίφθηκε. Η δικαστική διαδρομή δεν ήταν σύντομη. Τον Οκτώβριο, η δίκη στο Κακουργιοδικείο Ζακύνθου αναβλήθηκε επ’ αόριστον, καθώς απουσίαζαν δύο μάρτυρες κατηγορίας. Τελικά, στις αρχές Νοεμβρίου του ίδιου έτους, η υπόθεση εκδικάστηκε. Ύστερα από μακρά διάσκεψη, οι ένορκοι καταλόγισαν στον Πισπιρίγκο φόνο εξ αμελείας και το δικαστήριο τού επέβαλε ποινή φυλάκισης οκτώ μηνών.

Από το πένθος στην απαγόρευση του ποδοσφαίρου

Η τραγωδία δεν έμεινε υπόθεση της αστυνομίας και των δικαστηρίων. Πολύ γρήγορα απέκτησε πανελλήνια διάσταση, καθώς έθεσε ένα ερώτημα που μέχρι τότε δεν βρισκόταν με τέτοια ένταση στη δημόσια συζήτηση: πόσο ασφαλές ήταν τελικά το ποδόσφαιρο για εκείνους που το έπαιζαν; Στην Πάτρα, ο νομάρχης κάλεσε τον διευθυντή της Αστυνομίας και έδωσε εντολή να απαγορευτούν όλες οι ποδοσφαιρικές συναντήσεις στην περιοχή. Η απαγόρευση αφορούσε κάθε αγώνα, επίσημο ή ανεπίσημο, με την απειλή ακόμη και διάλυσης των συλλόγων που θα την παραβίαζαν. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς τα σωματεία επιδίωκαν να επανέλθουν στα γήπεδα, αλλά ο νομάρχης επέμενε στην εφαρμογή της.

Η αναγγελία της κηδείας του άτυχου τερματοφύλακα.

Οι δηλώσεις του ήταν ενδεικτικές του κλίματος. «Το ποδόσφαιρον όπως παίζεται σήμερον κατήντησε βάρβαρον μέσον εκδηλώσεως αγρίων ενστίκτων», φέρεται να δήλωσε, θεωρώντας ότι το άθλημα είχε απομακρυνθεί από τον παιδευτικό και αθλητικό του σκοπό. Η διακοπή των αγώνων στην περιοχή διατηρήθηκε ως ένδειξη πένθους και ως μέτρο αντίδρασης στην τραγωδία, με τις ποδοσφαιρικές συναντήσεις να αναστέλλονται μέχρι την έναρξη της νέας περιόδου.

Το θέμα έφτασε και στην κυβέρνηση. Ο υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων, Περικλής Καραπάνος, ανακοίνωσε ότι θα συγκαλούσε σύσκεψη με τους εκπροσώπους των ποδοσφαιρικών ενώσεων και ομοσπονδιών. Θα τους έδινε προθεσμία δεκαπέντε ημερών για να αντιμετωπίσουν τις διενέξεις, τις ανωμαλίες και τα επεισόδια που χαρακτήριζαν, κατά την κρίση του, το άθλημα. Σε διαφορετική περίπτωση, προειδοποιούσε με αυστηρά μέτρα. Παράλληλα, άφησε ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο να απαγορευτεί το ποδόσφαιρο ως μαθητικό παιχνίδι στα σχολεία.

Η συζήτηση δεν περιορίστηκε στις διοικητικές αποφάσεις. Αρκετά δημοσιεύματα αντιμετώπισαν το ποδόσφαιρο ως δραστηριότητα που απελευθέρωνε τα κατώτερα ανθρώπινα ένστικτα. Χαρακτηριστικό είναι το χρονογράφημα του Ασημάκη Γιαλαμά στην «Εσπερινή», όπου ο νεαρός τότε δημοσιογράφος και μετέπειτα επιτυχημένος θεατρικός συγγραφέας σατίριζε με σκληρό τρόπο την υποδοχή που θα μπορούσε να επιφυλάξει η κοινωνία στον άνθρωπο που είχε προκαλέσει τον θάνατο του αντιπάλου του. «Ὁ ηρωικός κυνηγός πού επραγματοποίησε το πρωτότυπον αυτό γκολ, θα έχει γίνει ίνδαλμα. Θα τον περιφέρουν οι Πατρινοί επί των ώμων των. Θα του στέλνονται καθημερινώς κάρα λουλούδια και χιλιάδες στέφανα δάφνινα. Δεν θα προφθάνει να διαβάζει τα ερωτικά γράμματα με τα οποία θα τον ραίνουν σαν με ροδοπέταλα οι Πατρινούλες».

Παράλληλα με την είδηση του θανάτου, δημοσιεύεται και η πληροφορία ότι εξετάζεται ακόμη και η κατάργηση του ποδοσφαίρου.

Δεν συμμερίζονταν, ωστόσο, όλοι την ιδέα ότι η λύση ήταν η κατάργηση του ποδοσφαίρου. Σε επιστολή που δημοσιεύτηκε την 1η Ιουνίου, αναγνώστης της εφημερίδας υπερασπίστηκε το άθλημα, χαρακτηρίζοντάς το «αναμφισβήτητον βασιλιά των παιχνιδιών». Αναγνώριζε τους κινδύνους και την ανάγκη να αντιμετωπιστούν, διαφωνούσε όμως με την κατάργηση ενός παιχνιδιού που θεωρούσε συναρπαστικό και θεαματικό. Η θέση του συνοψιζόταν στη φράση «Vivere pericolosamente». Ανάλογη επιφύλαξη απέναντι στην ένταση της εκστρατείας κατά του ποδοσφαίρου εκφράστηκε και σε άλλα δημοσιεύματα. Στις 3 Ιουνίου, άρθρο με τίτλο «Ο θόρυβος του Τύπου — Και ο θόρυβος διά το τίποτε» επέκρινε την υπερβολή και τη βιασύνη με την οποία ορισμένοι έσπευσαν να υιοθετήσουν τις κυβερνητικές εξαγγελίες. Το θανατηφόρο λάκτισμα χαρακτηριζόταν «ατυχὲς και βάρβαρον», αλλά το άρθρο ζητούσε ψυχραιμία, αντί για γενικευμένες αποφάσεις υπό το βάρος της συγκίνησης.

Τις επόμενες ημέρες, οι εφημερίδες δημοσιεύουν εκτενή σχόλια για τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι ποδοσφαιριστές στους αγώνες.

Μια τραγωδία που άφησε αποτύπωμα

Ο θάνατος του νεαρού Φωτίου έφερε για λίγες ημέρες το ποδόσφαιρο στο εδώλιο της δημόσιας κρίσης. Η απαγόρευση των αγώνων στην Πάτρα, οι απειλές για αυστηρά μέτρα από το υπουργείο, οι αντιπαραθέσεις στις εφημερίδες και η δικαστική καταδίκη του Πισπιρίγκου έδειξαν ότι το περιστατικό ξεπερνούσε τα όρια ενός αθλητικού δυστυχήματος. Πίσω από τις αντιπαραθέσεις, όμως, έμενε η εικόνα ενός 19χρονου που βγήκε στο γήπεδο για να υπερασπιστεί την εστία της ομάδας του και δεν επέστρεψε ποτέ. Έμενε επίσης μια λεπτομέρεια που κάνει την υπόθεση ακόμη πιο παράδοξη: το όνομα του ανθρώπου που προκάλεσε το μοιραίο χτύπημα. Ο Ιωάννης Πισπιρίγκος, πιθανότητα, δεν είχε συγγενική σχέση με τη Ρούλα Πισπιρίγκου, την Πατρινή που δεκαετίες αργότερα καταδικάστηκε για τον θάνατο των τριών παιδιών της, αλλά η μοίρα συνέδεσε τους δύο θύτες σε αντίστοιχες τραγικές περιπτώσεις στην ίδια πόλη.  Η τραγωδία του 1932 παραμένει μία από τις πρώτες καταγεγραμμένες θανατηφόρες υποθέσεις σε ελληνικό ποδοσφαιρικό γήπεδο, θυμίζοντας ότι πίσω από τις φανέλες, τις ομάδες, τους κανονισμούς και τους φανατισμούς βρίσκονται άνθρωποι που, πάνω από το τελικό αποτέλεσμα, θέλουν απλώς να επιστρέψουν σπίτι τους.