Η τελευταία παράσταση του ΡΕΞ παίχτηκε στις φλόγες

Κανείς, ωστόσο, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ένα πρωινό του Νοεμβρίου του 1982 το επιβλητικό κτίριο της οδού Πανεπιστημίου θα μετατρεπόταν σε ένα τεράστιο σωρό από αποκαΐδια. Και το χειρότερο ήταν ότι η καταστροφή συνέβη τη στιγμή που όλα ήταν έτοιμα για μια μεγάλη θεατρική παραγωγή, η οποία επρόκειτο να κάνει πρεμιέρα σε μόλις τρεις ημέρες.

Το ημερολόγιο έδειχνε 10 Νοεμβρίου 1982 και στο «Ρεξ» επικρατούσε πυρετός προετοιμασιών. Η «Μαντάμ Ορτάνς», το έργο των Νίκου Καμπάνη και Βύρωνα Μακρίδη, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Αλιφέρη, είχε φτάσει στο τελικό στάδιο των προβών. Τα σκηνικά είχαν στηθεί, τα κοστούμια περίμεναν τους ηθοποιούς, ενώ η 18μελής ορχήστρα είχε ήδη εγκαταστήσει τα μουσικά της όργανα. Η πρεμιέρα είχε προγραμματιστεί για την Παρασκευή 12 Νοεμβρίου και οι προσδοκίες ήταν μεγάλες.

Λίγο πριν από τις 11.30 το πρωί, όμως, η προετοιμασία μετατράπηκε σε εφιάλτη. Η φωτιά εκδηλώθηκε στον χώρο της σκηνής, στον τέταρτο όροφο του κτιρίου. Σύμφωνα με τις πρώτες μαρτυρίες, ακούστηκε μια δυνατή έκρηξη και αμέσως μετά εμφανίστηκαν φλόγες από τα παρασκήνια. Άλλοι αυτόπτες μάρτυρες υποστήριζαν ότι η φωτιά εκδηλώθηκε σχεδόν ταυτόχρονα σε περισσότερα από ένα σημεία της σκηνής, γεγονός που προκάλεσε εξαρχής υποψίες για εμπρησμό.

Ο θεατρικός επιχειρηματίας Τάκης Μακρίδης βρισκόταν εκείνη την ώρα στο φουαγιέ, μαζί με τον επιχειρηματία Νίκο Σοφιανό και τον οικονομικό διευθυντή Κώστα Κιλόγλου. Όπως διηγήθηκε αργότερα, ξαφνικά ακούστηκαν φωνές από τη σκηνή:«Βοήθεια, φωτιά! Ειδοποιήστε την Πυροσβεστική!».

Πριν προλάβουν να αντιδράσουν, οι φλόγες είχαν ήδη πάρει τεράστιες διαστάσεις. Η ταχύτητα με την οποία εξαπλώθηκε η πυρκαγιά δεν άφησε περιθώρια για αποτελεσματική επέμβαση με τα διαθέσιμα μέσα. Οι τεχνικοί και οι υπάλληλοι εγκατέλειψαν όπως όπως το κτίριο, ενώ το μήνυμα έφτασε και στους δύο κινηματογράφους που λειτουργούσαν στους χαμηλότερους ορόφους. Εκείνη την ώρα προβάλλονταν ταινίες και η είδηση της φωτιάς προκάλεσε πανικό στους θεατές, οι οποίοι έσπευσαν να εγκαταλείψουν τις αίθουσες.

Η φωτιά βρήκε άφθονη καύσιμη ύλη. Κουρτίνες, χαρτιά, μοκέτες, ξύλινα καθίσματα, θεωρεία και διακοσμητικές επενδύσεις τροφοδότησαν τις φλόγες, οι οποίες εξαπλώθηκαν από τη σκηνή στην πλατεία και στα υπόλοιπα τμήματα του θεάτρου. Η οροφή άρχισε να καταρρέει σε ορισμένα σημεία, ενώ πυκνοί μαύροι καπνοί σκέπαζαν την περιοχή.

Το γειτονικό ξενοδοχείο «Τιτάνια» απειλήθηκε άμεσα από την επέκταση της φωτιάς και οι υπεύθυνοι προχώρησαν στην εκκένωσή του. Συνεργεία της ΔΕΗ διέκοψαν την ηλεκτροδότηση στην περιοχή, ενώ η Αστυνομία απέκλεισε την οδό Πανεπιστημίου. 

Περίπου 250 άνθρωποι βρίσκονταν μέσα στο κτίριο όταν ξέσπασε η πυρκαγιά, κάτι που σημαίνει ότι από καθαρή τύχη δεν υπήρξαν ανθρώπινα θύματα. Η Μαρία Αλιφέρη, που θα πρωταγωνιστούσε στην παράσταση, είχε βρεθεί στο θέατρο λίγα λεπτά νωρίτερα, σύμφωνα με δική της μαρτυρία, και είχε αποχωρήσει. Μάλιστα, η πληροφορία ότι ενδεχομένως βρισκόταν εγκλωβισμένη στα καμαρίνια κινητοποίησε δύο πυροσβέστες, οι οποίοι μπήκαν μέσα στις φλόγες με ειδικές στολές και συσκευές οξυγόνου για να την αναζητήσουν..

Δεν έλειψαν, ωστόσο, οι τραυματισμοί. Ο μηχανικός του θεάτρου υπέστη νευρικό κλονισμό και λιποθύμησε, ενώ ένας πυροσβέστης υπέστη ελαφρά δηλητηρίαση από τις αναθυμιάσεις.  

Στην επιχείρηση κατάσβεσης συμμετείχαν περίπου 50 πυροσβέστες με 13 οχήματα. Η μάχη ήταν ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς η διαμόρφωση του κτιρίου δυσχέραινε την πρόσβαση στα σημεία της πυρκαγιάς. Οι φλόγες έσβησαν οριστικά το απόγευμα, αφήνοντας πίσω τους μια εικόνα ολοκληρωτικής καταστροφής.

Το «Ρεξ» είχε χαθεί. Η σκηνή, τα καμαρίνια, τα καθίσματα, τα θεωρεία, ο εξοπλισμός, τα κοστούμια και το ιστορικό αρχείο είχαν γίνει στάχτη. Μαζί τους καταστράφηκαν περισσότερα από 130 κοστούμια της «Μαντάμ Ορτάνς», τα σκηνικά της παραγωγής, τα όργανα της 18μελούς ορχήστρας και τα ηχητικά μηχανήματα. Άλλες δημοσιογραφικές καταγραφές ανέβαζαν τον αριθμό των κοστουμιών που φυλάσσονταν στο βεστιάριο σε περισσότερα από 200, ενώ οι εκτιμήσεις για την αξία του κατεστραμμένου εξοπλισμού κυμαίνονταν από 70 έως 80 εκατομμύρια δραχμές. Οι συνολικές ζημιές υπολογίζονταν από τους υπευθύνους σε 150 εκατομμύρια.

Οι άνθρωποι του θεάτρου παρακολουθούσαν ανήμποροι την καταστροφή. Ηθοποιοί, τεχνικοί, ταξιθέτριες και υπάλληλοι έκλαιγαν, προσπαθώντας να περισώσουν ό,τι μπορούσε να σωθεί. Κάποιοι ήταν τόσο συντετριμμένοι, ώστε χρειάστηκε να τους συγκρατήσουν συνάδελφοί τους για να μην επιχειρήσουν να μπουν ξανά στο φλεγόμενο κτίριο. «Καταστραφήκαμε! Δεν έχει μείνει τίποτα», φώναζαν.

Η καταστροφή δεν αφορούσε μόνο μια θεατρική επιχείρηση. Περισσότεροι από 100 εργαζόμενοι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των δημοσιευμάτων, κινδύνευαν να βρεθούν χωρίς δουλειά. Άλλες εφημερίδες ανέβαζαν τον αριθμό στους 120 ή ακόμη και στους 150, υπολογίζοντας και τις οικογένειες που εξαρτώνταν από το θέατρο. 

Η Μαρία Αλιφέρη με τις συναδέλφους της φορούν τα κοστούμια που δεν ανέβηκαν ποτέ στη σκηνή…

Από τη Μαρίκα Κοτοπούλη στη μεγάλη καταστροφή

Η απώλεια ήταν ακόμη μεγαλύτερη αν αναλογιστεί κανείς την ιστορία του κτιρίου. Το «Κοτοπούλη – Ρεξ», όπως ήταν γνωστό, αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα θεατρικά στέκια της Αθήνας και είχε συνδεθεί με μερικές από τις λαμπρότερες σελίδες του ελληνικού θεάτρου.

Η οικοδόμησή του άρχισε το 1933, βάσει σχεδίων των αρχιτεκτόνων Κασσάνδρα και Μπόκη, και ολοκληρώθηκε το 1937. Το επιβλητικό ύψος του και το μέγεθός του προκάλεσαν αρχικά αντιδράσεις. Το κτίριο φάνταζε υπερβολικά μεγάλο για τα δεδομένα της εποχής, ενώ ορισμένοι θεατές δίσταζαν ακόμη και να ανέβουν στην αίθουσα. Ο ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ θυμόταν ότι αρκετοί εξέφραζαν τον φόβο τους για το ενδεχόμενο μιας πυρκαγιάς, με την ερώτηση να ακούγεται σχεδόν προφητική: «Τι θα κάνουμε αν αρπάξει φωτιά;».Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το 1937 με τον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη και το έργο του Αντρέ Ζοσέ «Ελισάβετ, η γυναίκα χωρίς άντρα». 

Το 1950 τη διεύθυνση ανέλαβε ο Δημήτρης Μυράτ, ενώ στα χρόνια που ακολούθησαν, από τη σκηνή του πέρασαν η Μελίνα Μερκούρη, η Έλλη Λαμπέτη, η Άννα Συνοδινού, η Βούλα Ζουμπουλάκη, η Τζένη Καρέζη, ο Στέφανος Ληναίος και πολλοί ακόμη ηθοποιοί. Μεταπολεμικά αφαιρέθηκε από την πρόσοψη η ονομασία «Κοτοπούλη», γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις στον καλλιτεχνικό κόσμο.

Το «Ρεξ» διέθετε τη μεγαλύτερη θεατρική σκηνή της χώρας και ήταν το μοναδικό ελληνικό θέατρο που μπορούσε να ανταποκριθεί με ακρίβεια στις τεχνικές απαιτήσεις μεγάλων ξένων συγκροτημάτων. Η αίθουσά του, μαζί με εκείνη του Εθνικού Θεάτρου, διατηρούσε την αρχοντιά μιας άλλης εποχής, με τα βελούδα, τα περίτεχνα γύψινα και τα διακοσμητικά στοιχεία που είχαν κατασκευαστεί από εξειδικευμένους τεχνίτες.

Η κεντρική πρωταγωνίστρια της παράστασης Μαρία Αλιφέρη, μένει άφωνη μπροστά στο μέγεθος της καταστροφής.

Εμπρησμός ή ατύχημα;

Από τις πρώτες ώρες μετά την καταστροφή, το ερώτημα για τα αίτια της πυρκαγιάς βρέθηκε στο επίκεντρο των δημοσιευμάτων. Γίνονταν λόγος για δύο στοιχεία που ενίσχυαν τις υποψίες περί εμπρησμού: την εκδήλωση της φωτιάς σε πολλά σημεία της σκηνής και ένα απειλητικό τηλεφώνημα που είχε προηγηθεί κατά μία ημέρα. «Θα σας καταστρέψουμε», φέρεται να έλεγε η απειλή που είχε δεχθεί το θέατρο. Οι υπεύθυνοι του «Ρεξ» δεν έκρυβαν τις υποψίες τους. Ορισμένοι αυτόπτες μάρτυρες υποστήριζαν ότι δεν μπορούσε να πρόκειται για απλό σπινθήρα ή διαρροή οξυγόνου, καθώς οι φλόγες είχαν εμφανιστεί ταυτόχρονα σε διαφορετικά σημεία.  Ωστόσο, η εκδοχή που φάνηκε να κερδίζει έδαφος στις έρευνες των αρχών  θεωρούσε ως πιθανότερη αιτία κάποιο σπινθήρα από ηλεκτροκόλληση. Η εργασία γινόταν στο πλαίσιο των προετοιμασιών της παράστασης και τα εύφλεκτα υλικά που υπήρχαν στη σκηνή συνέβαλαν στην ταχύτατη εξάπλωση της φωτιάς.

Η φωτιά αποκάλυψε την ανυπαρξία πυρασφάλειας

Πέρα από τα αίτια της πυρκαγιάς, η καταστροφή του «Ρεξ» άνοιξε μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση, η οποία αφορούσε την ασφάλεια χιλιάδων θεατών που επισκέπτονταν καθημερινά τα θέατρα και τους κινηματογράφους της Αθήνας. Οι αποκαλύψεις των εφημερίδων ήταν αποκαρδιωτικές. Οι περισσότερες αίθουσες θεαμάτων δεν διέθεταν οργανωμένα αυτόματα συστήματα ανίχνευσης και κατάσβεσης πυρκαγιάς, ενώ οι διαθέσιμοι πυροσβεστήρες και οι ελάχιστες πυροσβεστικές φωλιές θεωρούνταν ανεπαρκείς για τις πραγματικές ανάγκες.

Ο υποδιοικητής της Πυροσβεστικής δήλωσε ότι καμία σχεδόν θεατρική ή κινηματογραφική αίθουσα της Αθήνας δεν πληρούσε τις προβλεπόμενες προδιαγραφές. Εάν εφαρμοζόταν αυστηρά ο κανονισμός και η Πυροσβεστική Διάταξη του 1981, θα έπρεπε να κλείσουν όλες οι αίθουσες. Η νομοθεσία, όπως αποκαλύφθηκε, είχε μείνει ουσιαστικά πίσω από τις ανάγκες της εποχής. Το βασικό πλαίσιο για την προστασία του κοινού σε περιπτώσεις πυρκαγιάς είχε θεσπιστεί το 1937 και είχε εκσυγχρονιστεί με βασιλικό διάταγμα το 1957.  Η φωτιά στο «Ρεξ» είχε ξεσπάσει το πρωί, όταν οι αίθουσες δεν ήταν γεμάτες θεατές. Η ίδια πυρκαγιά, λίγες ώρες αργότερα, θα μπορούσε να έχει εντελώς διαφορετική κατάληξη.

Η Μελίνα Μερκούρη αναλαμβάνει δράση

Την επομένη της καταστροφής, το καμένο θέατρο επισκέφθηκε η υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη. Η εικόνα που αντίκρισε ήταν ιδιαίτερα φορτισμένη για την ίδια, καθώς το «Ρεξ» αποτελούσε ένα κομμάτι της προσωπικής της θεατρικής διαδρομής. Εκεί είχε πραγματοποιήσει τα πρώτα της βήματα ως ηθοποιός και είχε συνεργαστεί με σημαντικούς καλλιτέχνες. Όταν μπήκε στο κτίριο και είδε τα αποκαΐδια, δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τα δάκρυά της. Θυμήθηκε τη Μαρίκα Κοτοπούλη και τους ανθρώπους που είχαν περάσει από τη σκηνή του ιστορικού θεάτρου.  Στις 11 Νοεμβρίου η Μελίνα Μερκούρη συναντήθηκε με ηθοποιούς, τεχνικούς και εκπροσώπους του θιάσου και την επομένη ανακοινώθηκε η λύση. Το υπουργείο Πολιτισμού παραχωρούσε στον θίασο το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά για διάστημα τριών μηνών, ώστε να συνεχιστεί εκεί η λειτουργία της θεατρικής επιχείρησης και να πραγματοποιηθεί η πολυσυζητημένη παράσταση.

Οι βασικοί συντελεστές της παράστασης «Μαντάμ Ορτάνς» χαμογελούν μπροστά στο φακό, μη γνωρίζοντας την επερχόμενη καταστροφή.

Η «Μαντάμ Ορτάνς» ανεβαίνει στον Πειραιά

Η τελική ανακοίνωση ήρθε στις 12 Νοεμβρίου. Η πρεμιέρα της «Μαντάμ Ορτάνς» ορίστηκε για τις 17 Δεκεμβρίου 1982, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, αντί της 12ης Νοεμβρίου που είχε αρχικά προγραμματιστεί στο «Ρεξ». Η παράσταση, που είχε βρεθεί κυριολεκτικά στις στάχτες της πριν ακόμη συναντήσει το κοινό, αποκτούσε πλέον νέα στέγη και ημερομηνία. Η Μαρία Αλιφέρη και οι υπόλοιποι συντελεστές μπορούσαν να συνεχίσουν την προσπάθειά τους, ενώ οι τεχνικοί, οι μουσικοί και το προσωπικό αποκτούσαν τη δυνατότητα να επιστρέψουν στην εργασία τους.

Η μεγάλη φωτιά του «Ρεξ» δεν κατέστρεψε μόνο ένα θέατρο. Εξαφάνισε ένα σημαντικό κομμάτι της θεατρικής ιστορίας της Αθήνας, μαζί με σκηνικά, κοστούμια, αντικείμενα και τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής. Κυρίως, όμως, αποκάλυψε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι η ασφάλεια των ανθρώπων που παρακολουθούσαν παραστάσεις και κινηματογραφικές προβολές δεν μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα. Και η ειρωνεία ήταν πικρή: ένα θέατρο που από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του προκαλούσε φόβους για το ενδεχόμενο πυρκαγιάς, τελικά παραδόθηκε στις φλόγες, ευτυχώς χωρίς να θρηνήσουμε ανθρώπινα θύματα.