Όπως θα δούμε παρακάτω τον ποταμό δεν τον λένε, μόνο, Ιλισό -σύμφωνα με το παλαιό τραγούδι- αφού το λεκανοπέδιο της Αττικής διασχίζουν τον 19ο αιώνα, ούτε λίγο ούτε πολύ, σχεδόν 700 ποτάμια, ρυάκια, ρέματα ενώ υπάρχουν μέχρι λίμνες και καταρράκτες… Οι φυσικοί αυτοί σχηματισμοί μάλιστα, βρίσκονται στα πλέον απίστευτα σημεία του, σημερινού, αστικού ιστού της πόλης που τότε δεν είναι παρά χωράφια, κτήματα, οικόπεδα ή κατσικόδρομοι.

Στα μέσα του 19ου αιώνα η οδός Σταδίου δεν είναι παρά ένα στενό ρέμα που για να πας από τη μια πλευρά του δρόμου στην άλλη πρέπει να περάσεις ένα γεφυράκι που βρίσκεται στο σημερινό ύψος του Αρσάκειου. Μια μεγάλη νεροποντή το 1852 αρκεί ώστε αυτό να καταρρεύσει, το ρέμα να σκεπαστεί και να γίνει δρόμος που θα κατέληγε στο Παναθηναϊκό Στάδιο.

Αν έφτανε εκεί -που δεν έγινε ποτέ- θα συναντούσε τον άλλο μεγάλο ποταμό της πόλης Ιλυσό, που στην αρχαιότητα θεωρείται ιερός. Ξεκινά από τον Υμηττό κατεβαίνει την σημερινή οδό Μιχαλακοπούλου, περνά μπροστά από το Καλλιμάρμαρο, όπου υπάρχει πέτρινο γεφύρι με δυο τόξα, ενώ στη σημερινή εκκλησία της Αγίας Φιλοθέης στο Μετς σχηματίζει μικρό καταρράκτη. Μια νέα νεροποντή το 1886 γκρεμίζει την πέτρινη γέφυρα, κάτι σημαίνει, πάλι, όχι επισκευή της αλλά το πρώτο σκέπασμα του ποταμού στο σημείο αυτό…

Φυσικά μεγαλύτερος, σημαντικότερος, και πιο “επικίνδυνος” σε μεγάλη νεροποντή, ποταμός της πρωτεύουσας δεν μπορεί να είναι άλλος από τον Κηφισό, που στην αρχαιότητα θεωρείται τοπική θεότητα. Με μήκος 27 χιλιόμετρα διασχίζει όλη την Αττική από Πεντέλη και Εκάλη μέχρι Περιστέρι και Φαληρικό Δέλτα, αποτελώντας σταθερό σημείο αναφοράς ως φυσικό κάλος σε αρχαιότητα και νεώτερους χρόνους και ως μεγάλη Λεωφόρος σήμερα.

Όταν αποφασίζεται η Αθήνα να μετατραπεί σε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κρατιδίου, ένα από τα πρώτα σχέδια δημιουργίας της, θέλει αυτή να ξεκινά από τον Πειραιά, ώστε να διαθέτει λιμάνι, και να χτίζεται παράλληλα με τον Κηφισό επιτυγχάνοντας έτσι τον διπλό στόχο: η νέα πόλη να δημιουργηθεί στα πρότυπα ευρωπαϊκών εμπεριέχοντας ποταμό χωρίς να πειραχτεί η αρχαία Αθήνα. Όλοι μπορούμε να καταλάβουμε πως θα ήταν η πρωτεύουσα σήμερα και η ποιότητα ζωής σε αυτήν, αν δεν είχαν αντιδράσει σε αυτή την πρόταση οι λιγοστοί κάτοικοι της πόλης που θεωρούσαν ότι έτσι έχαναν αξία τα οικόπεδα τους…

Εκτός των μεγάλων ποταμών η πρωτεύουσα είναι διάχυτη από άλλους ποταμούς ή ρέματα, οι περισσότεροι εκ των οποίων είναι άγνωστοι στους σημερινούς της κατοίκους. Ο όμορφος πεζόδρομος της Φωκίωνος Νέγρη στην Κυψέλη δεν είναι παρά το ρέμα Λεβίδη που ξεκινούσε από τα, τότε, Τουρκοβούνια καταλήγοντας στον, σημερινό, Σταθμό Λαρίσης.

Από τα Τουρκοβούνια ξεκινούσε και ο ορμητικός χείμαρρος Κυκλοβόρος για να καταλήξει στην οδό Μάρνη, από τον Υμηττό ο παραπόταμος του Ιλισού Αλασσώνας διέσχιζε το σημερινό Παγκράτι, βόρεια του Γηροκομείου υπήρχε το Διαβολόρεμα, ενώ την πλατεία Γκύζη και τα Εξάρχεια διέσχιζε ο χείμαρρος του Αγίου Στυλιανού. Τέλος, το κοσμικό Κολωνάκι κυριαρχούσαν δύο εξαιρετικά κακόηχοι χείμαρροι με αφετηρία τον Λυκαβηττό :ο Βοϊδοπνίχτης που περνούσε κάθετα τις οδούς Δημοκρίτου και Ακαδημίας, ενώ την, πανάκριβη, σημερινή οδό Βουκουρεστίου διέσχιζε με εκβολή στην οδό Σταδίου ο ρυπαρός Χεζοπόταμος…

Συμπεραίνουμε από τα παραπάνω, αφήνοντας εκτός πολλά ρέματα και ρυάκια, ότι η Αθήνα αποτελούσε όαση πρασίνου και δροσιάς; Κάθε άλλο. Τα περισσότερα από αυτά είναι ξερά και άνυδρα το καλοκαίρι ενώ τον χειμώνα δημιουργούν βάλτους και έλη που αποτελούν εστίες μόλυνσης και δυσοσμίας για τους κατοίκους. Στα μέσα του 19ου αιώνα ο περιηγητής Η. Johnson αναφέρει δεικτικά :“Ο Ιλισός με την ερειπωμένη πηγή της Καλλιρρόης δεν είναι παρά ένα αξιοθρήνητο ρέμα…

Τα νερά του δεν χρησιμοποιούνται πια για τις ιερές καθάρσεις, γιατί μέσα τους τσαλαβουτούν πλύστρες”. Παράλληλα υπάρχει άθλια εκμετάλλευση τους από κατοίκους και πολιτεία με τους πρώτους να τα χρησιμοποιούν ως απορροή προσωπικών λυμάτων, ενώ ο Δήμος Αθηναίων αφαιρεί το αμμοχάλικο από τις κοίτες τους ώστε να το πουλήσει σε εργολάβους για να κατασκευάσουν τους δρόμους της πόλης… Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι στα μέσα της δεκαετίας του 1920 το Δημόσιο βγάζει 400 χιλιάδες δραχμές ετησίως μόνο από την εκμετάλλευση του Ιλισού…

Η αυξανόμενη άναρχη δόμηση και η εκμετάλλευση των ιστορικών ποταμών της πόλης τα καθιστά μη λειτουργικά για τις ανάγκες μιας μεγαλούπολης όπως η Αθήνα. Ξεκινούν τα μπαζώματα και πολύ σύντομα οι κάτοικοι αγνοούν την ύπαρξη τους. Όπως διαβάζουμε σε εφημερίδα του 1916 αρκεί μια άνυδρη περίοδος ώστε να αναζητηθούν οι κλεισμένες, δροσερές πηγές :“Είμαι κτηματίας και ξέρω ότι το νερό που ζητούμε μακράν των Αθηνών, είναι εδώ κάτω από τα πόδια μας. Ξέρετε τι νερό ; Ποτάμια. Όλοι οι ντόπιοι το ξέρουμε αυτό το νερό, αλλά οι δήμαρχοι και οι δημοτικοί σύμβουλοι δεν δίδουν προσοχή στα λόγια μας. Κάτω από τη Ρωσική εκκλησία περνά ποτάμι. Αλλά δεν είναι μόνον αυτό. Εις διάφορα άλλα μέρη της πόλεως έχουν παρατηρηθεί αρχαία υδραγωγεία διαφόρων εποχών. Προ ολίγων μόλις ετών έχτιζαν ένα σπίτι κοντά στη Μητρόπολη, κι εκεί που άνοιγαν τα θεμέλια ανοίγει μια φλέβα νερό που κόντεψε να πνίξει τους χτίστες. Είδαν και έπαθαν για να το φράξουν ώστε να κάνουν την δουλειά τους. Γιατί να τους αφήσουμε να το φράξουν, αντί να το εξετάσουν και να δουν αν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν ; Έτσι έχουν ανακαλύψει και καταχώσει διαδοχικώς διάφορα υδραγωγεία, και ενώ από πάνω σκάζουμε από λειψανδρία, υπογείως τρέχουν ποτάμια και πάνε χαμένα”.

Μεταπολεμικά τα χρήματα από το Σχέδιο Μάρσαλ για αντιπλημμυρικά και αποχετευτικά έργα δίνονται για το σταδιακό κλείσιμο κάθε ποταμού της πρωτεύουσας και αντικατάσταση του από αυτοκινητόδρομους ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα, όπως π.χ η λίμνη που υπήρχε στην Πεντέλη και μπαζώθηκε για να δημιουργηθεί στη θέση της ποδοσφαιρικό γήπεδο…Σήμερα, τα ποτάμια της πόλης ακολουθούν την μοίρα του αρχαίου Ηριδανού που είναι το μοναδικό ποτάμι που δεν χρειάστηκε να μπαζωθεί από τους σύγχρονους αφού εξαφανίστηκε από τους προηγούμενους, και πλέον χρειάζεται η αρχαιολογική σκαπάνη για να αποκαλυφθούν τμήματά του…

Γλυφάδα: Αυτά είναι τα δύο ρέματα που μπαζώθηκαν – Ο τόπος του εγκλήματος στον Υμηττό

Τα μπαζωμένα ρέματα και η καταστροφική διαχείριση των ρεμάτων στους πρόποδες του Υμηττού έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην τραγωδία στην Άνω Γλυφάδα. Ο τοπογράφος και αγρονόμος μηχανικός Δημήτρης Θεοδοσόπουλος τονίζει ότι όλα συνέβησαν στο δρόμο Κυρίλλου και Μεθοδίου που αποτελεί μπαζωμένο ρέμα και ένα απτό παράδειγμα της προβληματική διαχείριση των επιφανειακών υδάτων στο Λεκανοπέδιο.

Στην περιοχή του Υμηττού, τα ρέματα της Πυρναρής και της Ευρυάλης ξεκινούν από τις πλαγιές του βουνού και καταλήγουν προς τον αστικό ιστό της Γλυφάδας. Εκεί όπου κάποτε κυλούσε το νερό, σήμερα υπάρχουν δρόμοι και πυκνή δόμηση, χωρίς επαρκή αντιπλημμυρική προστασία, χωρίς φράγματα συγκράτησης φερτών υλικών και χωρίς στοιχειώδη πρόβλεψη.

Ανθέων και Μετσόβου κάποτε κυλούσε το ρέμα τώρα το ανακαλύψαμε όλοι με τον χειρότερο δυνατό τρόπο.

Κυρίλλου και Μεθοδίου ο δρόμος που έχασε τη ζωή της η 56χρονη εκπαιδευτικός είναι μπαζωμένο το έτερο ρέμα της περιοχής το ρέμα Βαρελά που έρχεται από το βουνό και γίνεται δρόμος.

Τα μπάζα δεν είναι μόνο του βουνού αλλά είναι και σκουπίδια ανθρώπινης εναπόθεσης. Οι χαράδρες και οι πλαγιές κατεβάζουν το νερό, αρχίζει και πλαταίνει, η κοίτη πηγαίνει προς τα πέρα στην πλημμυρική ζώνη. Χθες όλη αυτή η περιοχή κατέβαινε προς την Άνω Γλυφάδα καθώς ο δρόμος είχε καλύψει το ρέμα καθώς πρόκειται για μπάζωμα χωρίς τις κατάλληλες υποδομές, αγωγούς, φρεάτια, φράγματα ανάσχεσης. Δεν υπήρχε απολύτως τίποτα. Αν υπήρχαν αυτές οι υποδομές όλο αυτό το νερό θα πήγαινε δεξιά στο Θεατράκι αλλά συνέβη ό,τι ζήσαμε και είδαμε με τελικό προορισμό την Κυρίλλου Μεθοδίου.»

Τα 12 ρέματα που απειλούν την Αττική

Με το φόβο των βροχών  ζουν οι κάτοικοι του Λεκανοπεδίου. Κάθε χρόνο, όταν οι βροχές πληθαίνουν, τα δεκάδες ρέματα της Αττικής «διεκδικούν» την κοίτη που τους έφραξαν τα ανθρώπινα έργα. Το 1999, ο αριθμός των ρεμάτων στην πόλη ήταν μικρότερος των 70, αγγίζοντας δηλαδή το 10% του συνόλου των ρεμάτων που υπήρχαν εδώ και αιώνες στην Αττική μέχρι και το 19ο αιώνα, ενώ σήμερα δεν υπερβαίνουν τα 50.

Το ρέμα της Αγίας Παρασκευής στα Μέγαρα, το ρέμα Σούρες, από το οποίο προήλθαν οι μεγάλες καταστροφές στη Μάνδρα, το ρέμα της Ραφήνας, ο Κηφισός, το Σκόρπιο Ποτάμι στον Μαραθώνα, ο Ποδονίφτης, το ρέμα Περιστερίου, το Χαϊδαρορέμα, της Μαύρης Ωρας και του Σαρανταπόταμου στον Ασπρόπυργο, της Εσχατιάς και της Καναπίτσας κάθε χρόνο γίνονται ο εφιάλτης των κατοίκων. Στην Αττική, σύμφωνα με παλιότερη μελέτη του ΕΜΠ, τα ανοιχτά ρέματα το 1945 είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα και σήμερα μόλις 434 χιλιόμετρα, μειώθηκαν, δηλαδή, σε ποσοστό 66,4%.

Τις δεκαετίες πριν από το 1965 το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% έπεφτε στη θάλασσα. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει σχεδόν αντιστραφεί αφήνοντας τεράστιους όγκους νερού στην επιφάνεια της Αθήνας. Οπως προκύπτει από μελέτες, μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι δομημένες επιφάνειες στην Αθήνα κάλυπταν το 25% του Λεκανοπεδίου. Μετά το 1975, το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους-δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν μόλις το 4%.