Πολυσυλλεκτικό ταξίδι τέχνης, χάρμα οφθαλμών. Δύσκολα θα μπορούσε κανείς να βρει πιο ακριβή περιγραφή για όσα αντικρίζει περνώντας το κατώφλι της Πινακοθήκης Χαρακτικής στη Ζίτσα, δημιούργημα του σπουδαίου ζωγράφου Κώστα Μαλάμου (1913-2007), που σήμερα φιλοξενεί μια πλούσια συλλογή με 600 έργα, μοναδική στο είδος της σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Εργα των Τσαρούχη, Μόραλη, Μυταρά, Εγγονόπουλου και Τέτση πλάι σε δημιουργίες άλλων σπουδαίων ζωγράφων και χαρακτών συνθέτουν ένα πανόραμα της ιστορίας της νεοελληνικής δημιουργίας στην καρδιά αυτού του πανέμορφου χωριού της Ηπείρου. Ενας θησαυρός χαρακτικών και ζωγραφικών αριστουργημάτων συμπυκνώνει το όραμα, την επιμονή και τη γενναιοδωρία του ιδρυτή της.
Μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα επιδιώκεται η γνωριμία του κοινού με τη χαρακτική και την κεραμική τέχνη στην Πινακοθήκη της Ζίτσας.
Βαθιά σχέση
«Δεν είναι απλώς μια Πινακοθήκη με εκθέματα, αλλά ένας φάρος που φωτίζει το παρελθόν, στηρίζει το παρόν και δίνει προοπτική στο μέλλον του τόπου και της τέχνης», λέει στον «Ε.Τ.» η κόρη του ζωγράφου, Εφη Μαλάμου, η οποία συνεχίζει με αφοσίωση το έργο του πατέρα της, ιδρυτή της Πινακοθήκης Χαρακτικής στη Ζίτσα. Με την πρόεδρο του Συλλόγου Φίλων Πινακοθήκης Χαρακτικής «Κώστας Μαλάμος» ξετυλίγουμε το νήμα της ιστορίας αυτού του ξεχωριστού χώρου τέχνης, τη βαθιά σχέση του με τη Ζίτσα και την Ηπειρο, αλλά και τις προκλήσεις της νέας εποχής για την Πινακοθήκη. Μόλις 25 χιλιόμετρα από τα Ιωάννινα, η Ζίτσα, με την ηπειρώτικη αρχιτεκτονική και τους ξακουστούς αμπελώνες της, είναι ένας τόπος όπου το φυσικό κάλλος συνομιλεί με την ιστορία και την παράδοση. Περιδιαβαίνοντας το χωριό, η πιο ζωντανή νότα του τοπίου, η Πινακοθήκη Χαρακτικής, αποτελεί ένα πραγματικό κόσμημα της Ηπείρου. Αξίζει να αναφέρουμε, επίσης, τη συμβολή του Κώστα Μαλάμου στην ίδρυση της Δημοτικής Πινακοθήκης Ιωαννίνων το 1960, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της πολιτιστικής ζωής της πόλης με έναν μόνιμο χώρο αφιερωμένο στην τέχνη και τον πολιτισμό.
Τα θεμέλια
Η ιστορία της Πινακοθήκης ξεκινά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν ο Κώστας Μαλάμος με κινητήρια δύναμη την αγάπη του για την τέχνη αποφάσισε να δημιουργήσει στον τόπο καταγωγής του έναν μοναδικό στο είδος του χώρο, αφιερωμένο αποκλειστικά στη χαρακτική τέχνη. Οπως μας αφηγείται η κόρη του, συγκέντρωσε έργα σημαντικών Ελλήνων δημιουργών και το 1995 δώρισε περισσότερα από 200 χαρακτικά έργα στην Κοινότητα Ζίτσας, θέτοντας τα θεμέλια για την υλοποίηση του οράματός του.
Βάσω Κατράκη (1914-1988), «Μινωικό», χάραγμα σε πέτρα. Χρονολογία δημιουργίας 1964.
Η Πινακοθήκη ολοκληρώθηκε το 2003 και άνοιξε τις πόρτες της στο κοινό το 2005. Ο Κώστας Μαλάμος πρόλαβε να δει το όνειρό του να γίνεται πραγματικότητα, προτού φύγει από τη ζωή, δύο χρόνια αργότερα. Τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το 2013. «Η παρουσία της αποτελεί έναν σημαντικό πυρήνα πολιτισμού για την Ηπειρο, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη δεν περιορίζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά μπορεί να ανθεί και στην ελληνική περιφέρεια προσφέροντας γνώση και έμπνευση», επισημαίνει η Εφη Μαλάμου.
Γιάννης Τσαρούχης, «Νέος», γραμμική οξυγραφία. Χρονολογία δημιουργίας 1953.
Συνεχίζοντας, προσθέτει: «Είναι ένας χώρος που αναδεικνύει τον πολιτιστικό πλούτο της περιοχής και υπενθυμίζει πως ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ζωντανό κομμάτι της ταυτότητας και της εξέλιξης ενός τόπου». Οπως μας περιγράφει η Εφη Μαλάμου, ο πατέρας της μετέβη στην Αθήνα το 1931 με υποτροφία του Ιδρύματος Αναστασίου Φιλήτη και τον επόμενο χρόνο έγινε δεκτός στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου γνώρισε τη ζωγράφο Ιωάννα Μητσέα, μετέπειτα σύζυγό του και μητέρα της.
Γενναιοδωρία
Στην ερώτηση για όσα από το όραμα του ιδρυτή μεταγγίστηκαν στη νέα εποχή της Πινακοθήκης, η Εφη Μαλάμου αναφέρεται στις αξίες που εξακολουθούν να καθοδηγούν την πορεία: «Από το όραμα του Κώστα Μαλάμου κρατάμε την πίστη του ότι η τέχνη πρέπει να είναι προσβάσιμη σε όλους και να αποτελεί ζωντανό κομμάτι της κοινωνίας, ακόμη και μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Κρατάμε την αγάπη του για τον πολιτισμό, τη γενναιοδωρία της προσφοράς του και την επιθυμία του να αφήσει κάτι ουσιαστικό στον τόπο που τόσο αγαπούσε, να αποτελεί η Πινακοθήκη πόλο έλξης για τους επισκέπτες, γνωρίζοντας και τη Ζίτσα».
Γιάννης Κεφαλληνός, «Το άλογο», ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο. Δημιουργήθηκε πριν από το 1939.
Αυτό το όραμα, όπως εξηγεί η Εφη Μαλάμου, προσπαθούν σήμερα να συνεχίσουν, διατηρώντας την Πινακοθήκη ανοιχτή στην κοινωνία, στα σχολεία και στις επόμενες γενιές, καθώς ένα όραμα αποκτά πραγματική αξία «όταν δεν μένει στη μνήμη, αλλά συνεχίζει να εμπνέει και να εξελίσσεται». Κεντρικός άξονας του οράματος του Κώστα Μαλάμου ήταν η δημιουργία ενός αντιπροσωπευτικού συνόλου της νεοελληνικής χαρακτικής, τόσο από τεχνική όσο και από μορφολογική άποψη, που θα περιλάμβανε και έργα Ηπειρωτών καλλιτεχνών και θα παρουσιαζόταν στο κοινό της Ηπείρου και όχι μόνο.
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ
Εργαστήρια, βιβλιοθήκη και συμπόσια
«Με τα χρόνια, η συλλογή εμπλουτίστηκε φτάνοντας σήμερα να φιλοξενεί 600 έργα στο σύνολό τους, καθώς και γλυπτά. Φιλοξενεί εργαστήρια χαρακτικής και κεραμικής τέχνης και βιβλιοθήκη με πάνω από 1.600 τίτλους βιβλίων», μας λέει με έμφαση η Εφη Μαλάμου, αναφερόμενη ενδεικτικά σε έργα σπουδαίων δημιουργών της νεοελληνικής τέχνης, όπως των Γιάννη Τσαρούχη, Γιάννη Κεφαλληνού, Σπύρου Βασιλείου, Δημήτρη Γαλάνη, Αγγελου Θεοδωρόπουλου, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Βάσως Κατράκη, Γιάννη Γαΐτη, Νίκου Εγγονόπουλου και Δημήτρη Μυταρά.
Η Πινακοθήκη Χαρακτικής της Ζίτσας ολοκληρώθηκε το 2003 και άνοιξε τις πόρτες της στο κοινό το 2005, ενώ τα επίσημα εγκαίνιά της πραγματοποιήθηκαν το 2013.
Πλήθος δράσεων
Με το πέρασμα των χρόνων η δραστηριότητα της Πινακοθήκης διευρύνθηκε, καθώς διοργανώνει και φιλοξενεί συμπόσια χαρακτικής, εργαστήρια κεραμικής, ομιλίες και εκπαιδευτικά προγράμματα. Μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα, δράσεις για παιδιά, καθώς και συνεργασίες με νέους καλλιτέχνες επιδιώκεται η γνωριμία του κοινού με τη χαρακτική και την κεραμική τέχνη. Παράλληλα, η ψηφιακή εποχή και οι νέες μορφές πολιτιστικής συμμετοχής δημιουργούν επιπλέον δυνατότητες για τη διάδοση της συλλογής και την προσέγγιση ευρύτερου κοινού.
ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ
Ενα μεγαλύτερο κτίριο αποτελεί βασικό στόχο
Η συζήτησή μας στρέφεται στο μέλλον της Πινακοθήκης και τις ανάγκες της συλλογής, «στην ουσιαστική ενίσχυσή της, με στόχο να αποκτήσει τις προϋποθέσεις λειτουργίας ενός πλήρως οργανωμένου μουσείου». Αυτό προϋποθέτει, όπως μας λέει η Εφη Μαλάμου, επαρκές επιστημονικό, διοικητικό και τεχνικό προσωπικό, καθώς και σύγχρονες υποδομές που θα εξασφαλίζουν την προσβασιμότητα του κοινού. «Η περαιτέρω ανάπτυξη των εκπαιδευτικών και καλλιτεχνικών δράσεών της και ο συνεχής εμπλουτισμός της συλλογής της θα είναι δυνατόν να υλοποιηθούν εφόσον η Πινακοθήκη μεταστεγαστεί σε ένα μεγαλύτερο κτίριο, το οποίο αποτελεί έναν από τους βασικότερους μελλοντικούς στόχους», τονίζει η Εφη Μαλάμου.
«Τιμή και ευθύνη»
Για την ίδια, η συνέχιση του έργου του πατέρα της αποτελεί «μεγάλη τιμή και ευθύνη». Οπως επισημαίνει, «το δικό μας χρέος είναι να διαφυλάξουμε την προσφορά του Κώστα Μαλάμου, που δεν προσέφερε απλώς έργα τέχνης, αλλά τη δυνατότητα στους ανθρώπους της περιφέρειας να έρθουν πιο κοντά στην τέχνη, να γνωρίσουν τη χαρακτική και να ανακαλύψουν τη δύναμη της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Γιατί η πραγματική αξία του έργου του δεν βρίσκεται μόνο στην ίδρυση της Πινακοθήκης, αλλά και σε όσα συνεχίζει να εμπνέει».
