Ιστορίες κατοχικής λεηλασίας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Η έρευνα στράφηκε στο αρχαιολογικό υλικό που είχε κατασχεθεί από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών το 1944 και από την κατοικία του τότε διευθυντή του, Walther Wrede, μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα. Η κατάσχεση ήταν γνωστή στους ερευνητές, όχι όμως και η ακριβής προέλευση και διαδρομή πολλών αντικειμένων. Αυτό το αίνιγμα ανέλαβε να διερευνήσει το ερευνητικό πρόγραμμα «Διχασμένο παρελθόν – η κατάσχεση του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών το 1944 και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο» (2024-2026), καρπός συνεργασίας των δύο φορέων. Μέρος από τα αποτελέσματα παρουσιάζεται στη σπονδυλωτή έκθεση «Διαιρεμένο παρελθόν. Ελληνογερμανικές σχέσεις σε σκοτεινούς καιρούς» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών (DAI Αθηνών).

Η επιλογή της ημερομηνίας εγκαινίων της έκθεσης στις 12 Οκτωβρίου συμπίπτει με εκείνη της απελευθέρωσης της Αθήνας από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής το 1944 και συσχετίζεται με το διεθνές συνέδριο με τίτλο «Archaeology and Occupation. Greece 1941-1944», που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα από τις 15 έως τις 17 Οκτωβρίου 2026. Τα κομμάτια του ιστορικού «παζλ» οδηγούν στις τελευταίες ημέρες της Κατοχής. Στις 11 Οκτωβρίου 1944, μία μόλις ημέρα πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας, το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών παραδόθηκε σε εκπροσώπους του υπουργείου Θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας και στις 6 Νοεμβρίου 1944 τέθηκε υπό καθεστώς μεσεγγύησης του υπουργείου Οικονομικών. Στο διάστημα που ακολούθησε, ξύλινα κιβώτια με αρχαιότητες, κυρίως θραύσματα αγγείων, μεταφέρθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, ενώ το καλοκαίρι του 1945 κατασχέθηκε και υλικό: αρχαιότητες, βιβλία, ημερολόγια, έγγραφα και φωτογραφίες από την κατοικία που νοίκιαζε στη Φιλοθέη ο πρώην διευθυντής του Ινστιτούτου, Walther Wrede.

Η πορεία του υλικού δεν ήταν ενιαία. Το φωτογραφικό αρχείο επέστρεψε στο DAI το 1952, όμως περίπου 1.000 αρχαιότητες της κατασχεθείσας συλλογής παρέμειναν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Παράλληλα, μέρος της συλλογής οστράκων παρέμεινε στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Αυτή ακριβώς η διαδρομή, τα αντικείμενα που χωρίστηκαν και τα ερωτήματα γύρω από την προέλευσή τους, βρίσκεται σήμερα στον πυρήνα της έρευνας και της έκθεσης. Κατά τη διάρκεια του ερευνητικού προγράμματος, κατέστη δυνατό να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η προέλευση πολλών από αυτά τα αντικείμενα, ορισμένα εκ των οποίων παρουσιάζονται στην έκθεση.

Μεταφορά στην ατμόσφαιρα της εποχής

Στο ΕΑΜ παρουσιάζονται επιλεγμένες αρχαιότητες όπως η λευκή λήκυθος από την Αττική που βρέθηκε στο επίκεντρο της έρευνας, ένα γυναικείο αγαλμάτιο και ξύλινα κιβώτια με θραύσματα αγγείων, πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, καθώς και τεκμήρια που αφορούν την απόκρυψη των αρχαιοτήτων το 1940-1941, τη λειτουργία του Μουσείου κατά την Κατοχή και το κατασχεμένο αρχαιολογικό υλικό. Για την παρουσίαση επιλέχθηκε αίθουσα του ορόφου με παλαιές ξύλινες προθήκες, που μεταφέρουν τον επισκέπτη στην ατμόσφαιρα της εποχής. Ο στόχος του ΕΑΜ είναι να φωτιστεί «μια σκοτεινή περίοδο, εκείνη του πολέμου και της Κατοχής, αλλά ταυτόχρονα να αναδειχθεί η σημασία της επιστημονικής συνεργασίας σε καιρό ειρήνης». Στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο η αφήγηση εστιάζει στη δραστηριότητά του κατά την Κατοχή και στην ιστορία, στη συγκρότηση και την πορεία της συλλογής αρχαιοτήτων του από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα. Η έκθεση αναπτύσσεται στο φουαγιέ και στη βιβλιοθήκη, χώρους που συνδέονται άμεσα με τα γεγονότα που παρουσιάζονται, ενώ στις προθήκες εκτίθενται επιλεγμένα παραδείγματα από τη συλλογή οστράκων, με ιδιαίτερη αναφορά στην Αργολίδα και στην Αττική.

Τα αρχαία λειτουργούν ως τεκμήρια ενός ιστορικού γεγονότος που αποτέλεσε σταθμό όχι μόνο στις σχέσεις των δύο πολιτιστικών οργανισμών, αλλά και των δύο κρατών.

INFO: ΕΘΝΙΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΘΗΝΩΝ

12 Οκτωβρίου 2026 – 31 Ιανουαρίου 2027