Πώς περνούσε τη μέρα του στο γυμνάσιο ένας έφηβος στην αρχαία Αθήνα;
«Η ωραία αυτή ερώτησή σας, που μας καλεί να ζωντανέψουμε την καθημερινότητα ενός νεαρού Αθηναίου στο γυμνάσιο, αν και φαίνεται απλή, δεν είναι εύκολο να απαντηθεί με διαχρονική ισχύ, εφόσον οι μεταβολές που σημειώθηκαν στο πέρασμα των αιώνων στους στόχους και τη λειτουργία των γυμνασίων επηρέασαν, όπως είναι φυσικό, και την καθημερινή ζωή μέσα σε αυτά», εξηγεί στον «Ε.Τ.» η δρ Ναταλία Καζακίδη, κύρια ερευνήτρια στο Κέντρον Ερεύνης της Αρχαιότητος της Ακαδημίας Αθηνών.

Αττική ερυθρόμορφη κύλικα του αγγειογράφου Δούριδος, με παράσταση προπόνησης αθλητών, περ. 500 π.Χ. (Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη).
Για να απαντήσει, η διεθνώς αναγνωρισμένη αρχαιολόγος επιλέγει την Αθήνα των τελευταίων δεκαετιών του 4ου αιώνα π.Χ., όταν η οργάνωση της εφηβείας τεκμηριώνεται από τον «Περί των εφήβων νόμον» του Επικράτη, του 336 π.Χ. Αφορμή για τη συζήτησή μας είναι το διεθνές συνέδριο «Τα γυμνάσια της αρχαίας Αθήνας και της Αττικής», στις 26 και 27 Νοεμβρίου, με τη συμμετοχή διακεκριμένων ερευνητών από την Ελλάδα και το εξωτερικό, που διοργανώνει το Κέντρον Ερεύνης της Αρχαιότητος σε συνεργασία με τη Βρετανική Σχολή Αθηνών, στο πλαίσιο της εκατονταετηρίδας της Ακαδημίας Αθηνών.
Εκπαίδευση
«Η εφηβεία έχει την εποχή αυτή συγκεκριμένη θεσμική σημασία: πρόκειται για τη διετή, υποχρεωτική στρατιωτική εκπαίδευση των νέων Αθηναίων, με δαπάνες της Πολιτείας, η οποία αρχίζει με τη συμπλήρωση του δέκατου όγδοου έτους της ηλικίας τους», διηγείται η κ. Καζακίδη. «Αν θελήσουμε να παρακολουθήσουμε έναν δεκαοκτάρη Αθηναίο στο γυμνάσιο, θα τον δούμε να καταφθάνει από νωρίς το πρωί, συχνά συνοδευόμενο από έναν δούλο».
Τα γυμνάσια είναι μεγάλα συγκροτήματα κτιρίων και υπαίθριων εγκαταστάσεων. Στην καρδιά τους βρίσκεται συνήθως η παλαίστρα, ένα κτίριο με δωμάτια οργανωμένα γύρω από μια κεντρική αυλή. Σε ένα από αυτά, το γνωστό και σ’ εμάς σήμερα αποδυτήριον, ο νεαρός μας αφήνει τα ρούχα του και αλείφει το σώμα του με λάδι, το οποίο κουβαλά σε ένα μικρό, στρογγυλό πήλινο αγγείο, τον αρύβαλλο. Από εκεί κατευθύνεται στους χώρους άθλησης. Ασκείται στην πάλη και την πυγμαχία, χτυπώντας δερμάτινους σάκους γεμάτους άμμο, τους κώρυκες. Για τα άλματα χρησιμοποιεί ειδικά σκάμματα, ενώ για το τρέξιμο έναν υπαίθριο ή και έναν στεγασμένο διάδρομο στη μορφή στοάς, τον ξυστό.

Αττική ερυθρόμορφη κύλικα του Ζωγράφου του Χυτηρίου με παράσταση άθλησης στο γυμνάσιο, περ. 490-480 π.Χ. (Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο).
«Θαυμάσιες παραστάσεις της αττικής αγγειογραφίας αφηγούνται σκηνές της καθημερινότητας στην παλαίστρα και μας επιτρέπουν να φανταστούμε τους νέους την ώρα της προπόνησης», σημειώνει η κ. Καζακίδη και μας εξηγεί ότι την άσκηση επιβλέπουν ειδικοί εκπαιδευτές, με σημαντικότερο τον παιδοτρίβη. Βασικό στοιχείο του γυμνασίου είναι το λουτρό με κρύο νερό. Μετά την άσκηση, ο νεαρός μας παίρνει τη στλεγγίδα, ένα μεταλλικό εργαλείο με καμπύλη απόληξη, και απομακρύνει από το σώμα του το λάδι, τον ιδρώτα και τη σκόνη. Στη συνέχεια πλένεται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο, όπου υπάρχουν λουτήρες με παροχή νερού.
Ελεύθερος χρόνος
Ο νεαρός δεν περνά όλη του την ώρα με προπονήσεις! «Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα αρχαιολογικά ευρήματα που μας αποκαλύπτουν πώς διασκεδάζουν οι νέοι στον ελεύθερο χρόνο τους», επισημαίνει η ερευνήτρια και μας καλεί να τον φανταστούμε να παίζει με τους φίλους του αστραγάλους, που εντοπίζονται συχνά σε γυμνάσια και γνωρίζουμε επίσης από αρχαίες παραστάσεις.
«Οι αστράγαλοι είχαν και συμβολική σημασία στον χώρο της εκπαίδευσης – θέμα για το οποίο θα μιλήσει στο συνέδριο η ειδική στο ζήτημα Barbara Carè», μας λέει η διακεκριμένη ερευνήτρια, ενώ δεν παραλείπει να μας μιλήσει και για τα επιτραπέζια παιχνίδια, πάνω σε χαραγμένα τετράγωνα που παίζονται με μικρούς δίσκους ή όστρακα ως πούλια – κάτι σαν το σημερινό τάβλι θα λέγαμε.

Η επιτύμβια στήλη του Παράμονου, ενός νέου που πέθανε πρόωρα. Ο Παράμονος εικονίζεται ως έφηβος ανάμεσα στους γονείς του, κρατώντας μία σφαίρα στο αριστερό χέρι του. Το επίγραμμα τον αποκαλεί «νέο Θησέα», εξαίροντας τις αρετές του, ενώ η μητέρα του τον αγκαλιάζει σε μια συγκινητική έκφραση θλίψης για τον πρόωρο χαμό του. Ρωμαϊκή εποχή, 3ος αι. μ.Χ. (Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα).
«Οι νέοι της αρχαιότητας έχουν και μία άλλη συνήθεια, πολύ οικεία σ’ εμάς σήμερα: τους αρέσει να χαράζουν γκράφιτι! Στο γυμνάσιο της Δήλου σώζονται πάνω σε κίονες και κατώφλια χαράγματα που αναφέρονται στους έρωτές τους ή περιλαμβάνουν επικλήσεις στους θεούς για να τους χαρίσουν τη νίκη», αναφέρει η κ. Καζακίδη.
Η εκπαίδευση του νεαρού Αθηναίου, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο γυμνάσιο. Η διετής θητεία του περιλαμβάνει στρατιωτικές ασκήσεις, σκοπιές και περιπολίες στα φρούρια της Αττικής. «Ετσι, η καθημερινότητά του συνδυάζει τη σωματική άσκηση, τη στρατιωτική προετοιμασία και την κοινωνική συναναστροφή, στο πλαίσιο μιας αγωγής που αποσκοπεί στην προετοιμασία του για την ενήλικη ζωή και τις υποχρεώσεις του ως Αθηναίου πολίτη», τονίζει η ερευνήτρια.
Τον τρόπο που απεικονίζονται αυτά τα ιδανικά της γυμνασιακής εκπαίδευσης στις ταφικές στήλες άωρων νέων και που παραμένουν αναλλοίωτα έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους θα αναλύσουν οι κ.κ. Αικ. Γιαννά και Δ. Τερζοπούλου.

Κάτοψη των οικοδομικών λειψάνων στην περιοχή του γυμνασίου της Ακαδημίας κατά τις προπολεμικές ανασκαφές του Παναγιώτη Αριστόφρονος (σχέδιο Ι. Τραυλού από το Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών).
Το παράδοξο
Σύμφωνα με την κ. Καζακίδη, η Αθήνα παρουσιάζει ένα παράδοξο: ενώ διαθέτουμε εξαιρετικά πλούσιες γραπτές μαρτυρίες για τη λειτουργία των αρχαίων γυμνασίων της, γνωρίζουμε πολύ λιγότερα για τις ίδιες τις εγκαταστάσεις τους. Στην Ακαδημία Πλάτωνος και το Λύκειο του Αριστοτέλη, επί της οδού Ρηγίλλης, δεν έχουν πραγματοποιηθεί τις τελευταίες δεκαετίες νέες συστηματικές ανασκαφές.

Η δρ Ναταλία Καζακίδη, κύρια ερευνήτρια στο Κέντρον Ερεύνης της Αρχαιότητος της Ακαδημίας Αθηνών, μιλάει στον «Ε.Τ.» για το διεθνές συνέδριο «Τα γυμνάσια της αρχαίας Αθήνας και της Αττικής», που θα πραγματοποιηθεί στις 26 και 27 Νοεμβρίου
Επιπλέον, σημαντικά ευρήματα από τις ανασκαφές της δεκαετίας του 1930 στην Ακαδημία παραμένουν έως σήμερα χωρίς συστηματική μελέτη. Ορισμένα από αυτά θα παρουσιαστούν στο διεθνές συνέδριο. Μεταξύ άλλων, οι αρχαιολόγοι Στ. Ασημακοπούλου και Δ. Σούρλας θα παρουσιάσουν μία λίθινη κεφαλή της αρχαϊκής εποχής, από τις αρχαιότερες απεικονίσεις του Ερμή σε χώρο γυμνασίου. Ο θεός, προστάτης των εφήβων, συμβόλιζε τη μετάβαση στην ενηλικίωση.
Ο δρ Ν. Πετρόχειλος θα παρουσιάσει πλούσια κτερισμένους τάφους της Ακαδημίας, όπου «η μνήμη των νεκρών συνδεόταν με την αγωγή των ζωντανών. Οι νέοι ασκούνταν και εκπαιδεύονταν σε ένα περιβάλλον όπου η αρετή, η προσφορά στην πόλη και η κοινωνική διάκριση προβάλλονταν μέσα από τη μνήμη και την τιμή προς σημαντικά πρόσωπα του παρελθόντος».

Ο όρος του γυμνασίου της Ακαδημίας, ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα για την τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας. Βρέθηκε το 1966 στη συμβολή των οδών Τριπόλεως και Αίμονος (Αρχείο της Αρχαιολογικής Εταιρείας).
Το δεύτερο μεγάλο γυμνάσιο, το Λύκειο, θα παρουσιάσει η ανασκαφέας του, κ. Ε. Λυγγούρη-Τόλια, πρώην προϊσταμένη της ΚΣΤ’ Εφορείας Αρχαιοτήτων, ενώ ευρήματα από τις πρώτες ανασκαφές στην περιοχή που ταυτίζεται με το Κυνόσαργες, το τρίτο γυμνάσιο της αρχαίας Αθήνας, θα παρουσιάσει ο υποδιευθυντής της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, Γ. Μουρατίδης.
Ο ρόλος των γυμνασίων μεταβαλλόταν ανάλογα με την αντίληψη κάθε εποχής για τον ιδανικό πολίτη, ενώ οι αλλαγές επηρέαζαν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα, τη διοίκηση και τη χρηματοδότησή τους. «Τα γυμνάσια ήταν οι χώροι όπου οι νέοι λάμβαναν την αθλητική και στρατιωτική αγωγή τους, ενώ παράλληλα διαμορφώνονταν το κοινωνικό ήθος τους και η πολιτική συνείδησή τους», εξηγεί η δρ Καζακίδη.
Ο αρχαιολογικός χώρος της Ακαδημίας Πλάτωνος
Η ιστορία των γυμνασίων της Αθήνας ξεκινά το αργότερο στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. Την εποχή εκείνη θα πρέπει να ιδρύθηκε και το γυμνάσιο της Ακαδημίας, για τις απαρχές του οποίου θα μιλήσει η καθηγήτρια Ada Caruso. Οπως μας περιγράφει η κ. Καζακίδη, σε αυτόν τον χώρο η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φως δύο μεγάλα κτίρια, η ταύτιση των οποίων με το δημόσιο γυμνάσιο της Ακαδημίας εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
«Βρισκόμαστε, ωστόσο, με βεβαιότητα στο αρχαίο γυμνάσιο της Ακαδημίας, όπως μαρτυρεί ένας ενεπίγραφος λίθινος όρος που προσδιορίζει τα όρια της περιοχής», σημειώνει η ερευνήτρια και επισημαίνει: «Η Φιλοσοφική Σχολή του Πλάτωνα φαίνεται ότι βρισκόταν κοντά στο γυμνάσιο, αλλά σε διαφορετική θέση από αυτό, πιθανότατα στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο Ναός του Αγίου Κωνσταντίνου του Παλαιού, όπως υποστηρίζει σε πρόσφατη μελέτη του ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Τιβέριος».
Η σχέση των αρχαίων γυμνασίων με τις φιλοσοφικές σχολές
Στο συνέδριο θα αναπτυχθεί η σχέση των αρχαίων γυμνασίων με τις φιλοσοφικές σχολές. «Ο Πλάτων και, αργότερα, ο Αριστοτέλης ίδρυσαν τις φιλοσοφικές σχολές τους, την Ακαδημία και το Λύκειο αντίστοιχα, κοντά στα ομώνυμα δημόσια γυμνάσια, στα οποία ασκούνταν και εκπαιδεύονταν οι νέοι της εποχής», παρατηρεί η κ. Καζακίδη. Οι ιδιωτικές αυτές σχολές διέθεταν ιερά αφιερωμένα στις Μούσες, με αγάλματα των ιδρυτών και των διαδόχων τους.
Από τον 4ο αιώνα π.Χ. διαμορφώθηκε σταδιακά ιδιαίτερη εικονογραφία των φιλοσόφων: η προχωρημένη ηλικία, η στοχαστική έκφραση, η λιτή ενδυμασία και η καθιστή στάση συμβόλιζαν τη σοφία και την εγκράτεια. Στα αγάλματα του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη θα αναφερθεί ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Εμμανουήλ Βουτυράς. Η σύνδεση της φιλοσοφίας με τη γυμνασιακή εκπαίδευση ενισχύθηκε στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, όπως θα αναδείξουν ομιλητές του συνεδρίου.
Στόχος του συνεδρίου, επισημαίνει η δρ Ναταλία Καζακίδη, είναι να συγκεντρωθούν τα διάσπαρτα «κομμάτια του παζλ», καθώς «από τη συνεξέταση των αρχαιολογικών ευρημάτων, των γραπτών πηγών και των επιγραφικών μαρτυριών, φιλοδοξούμε να ανασυνθέσουμε την εικόνα των χώρων όπου πραγματοποιούνταν η αγωγή των νέων πολιτών και η φιλοσοφική εκπαίδευση στην αρχαία Αθήνα».























