Ίσως να μην το γνωρίζατε, αλλά υπάρχουν και μέλισσες χωρίς κεντρί, και μάλιστα τα είδη τους ξεπερνούν τα 600 στον πλανήτη. Αν και το μήκος τους φτάνει μόλις τα 5 χιλιοστά, αποτελούν ζωτικούς επικονιαστές και πέρυσι στο Περού έγιναν τα πρώτα έντομα στον κόσμο στα οποία αναγνωρίστηκαν νομικά δικαιώματα.
Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των μελισσών χωρίς κεντρί του Αμαζονίου, η οποία εγκρίθηκε από δύο δημοτικές κυβερνήσεις, περιελάμβανε το δικαίωμα ύπαρξης και ευημερίας, το δικαίωμα σε ένα υγιές περιβάλλον και το δικαίωμα εκπροσώπησης για τις μέλισσες. Αυτό συνέβη κατόπιν έντονης εκστρατείας από έναν συνασπισμό περιβαλλοντικών οργανώσεων, οικολόγων και ιθαγενών ομάδων.
Φωνή σε αυτούς που δεν έχουν
Το Περού διαθέτει περισσότερα από 175 είδη μελισσών χωρίς κεντρί, τα οποία θεωρούνται πυλώνας του οικοσυστήματος του τροπικού δάσους. Επί χρόνια, περιβαλλοντικοί και ιθαγενείς ακτιβιστές απηύθυναν προειδοποιήσεις σχετικά με την ταχεία μείωση των πληθυσμών τους, λόγω της αποψίλωσης των δασών, των φυτοφαρμάκων και της κλιματικής αλλαγής.
Η Ρόσα Βάσκες Εσπινόζα, χημικός βιολόγος, συγγραφέας και ιδρύτρια της περιβαλλοντικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Amazon Research Internacional, μαζί με τις συνεργαζόμενες οργανώσεις, πρότεινε νομοθεσία που θα χορηγούσε δικαιώματα στα μικροσκοπικά έντομα επικονίασης. Το πρωτοπόρο έργο της Εσπινόζα οδήγησε στην ανάδειξή της ως υποψήφιας των Βραβείων Rolex για το 2026.
Παρά το όνομά τους, οι μέλισσες αυτές διαθέτουν κεντρί, ωστόσο είτε δεν έχει αναπτυχθεί σωστά, είτε είναι μη λειτουργικό, άρα δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν για αυτοάμυνα. Αντίθετα, ορισμένα είδη κάνουν δυνατό βούισμα και δαγκώνουν για να προστατεύσουν τις φωλιές τους, οι οποίες συνήθως συναντώνται σε κούφιους κορμούς δέντρων, στο έδαφος ή σε άλλες σχισμές, συμπεριλαμβανομένων ανθρωπογενών κατασκευών.
Η Εσπινόζα άρχισε να ερευνά τα είδη μελισσών χωρίς κεντρί το 2020, αλλά με την πάροδο του χρόνου η εργασία της εξελίχθηκε ώστε να περιλαμβάνει κάτι περισσότερο από μια απλή επιστημονική προσέγγιση. «Όταν ξεκινήσαμε το έργο μας, μάθαμε ότι οι μέλισσες χωρίς κεντρί δεν υπήρχαν πουθενά στη νομοθεσία του Περού, παρόλο που είναι αυτόχθονα είδη του Περού», δήλωσε η Εσπινόζα.
«Οι μέλισσες χωρίς κεντρί έχουν το δικαίωμα να ζουν, να έχουν πρόσβαση σε υγιή χλωρίδα, απαλλαγμένη από ρύπους, φυτοφάρμακα ή είδη-εισβολείς», είπε η Εσπινόζα. «Οι μέλισσες χωρίς κεντρί δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους στο δικαστήριο ή απέναντι στις απειλές που αντιμετωπίζουν. Αλλά εμείς ως άνθρωποι μπορούμε να δώσουμε φωνή σε αυτούς που δεν έχουν φωνή».
Φυσικά δικαιώματα
Τα τελευταία χρόνια, υπάρχει ένα αυξανόμενο διεθνές κίνημα για την αναγνώριση των δικαιωμάτων της φύσης, συμπεριλαμβανομένης μιας επιτυχημένης εκστρατείας του 2022 για την παραχώρηση νομικής προσωπικότητας στο οικοσύστημα της λιμνοθάλασσας Μαρ Μενόρ στην Ισπανία και στον ποταμό Μαρανιόν του Περού το 2024.
Εμπνευσμένη από αυτές τις επιτυχίες, η ομάδα σχεδίασε τη διακήρυξη ώστε να περιλαμβάνει δικαιώματα για τις μέλισσες χωρίς κεντρί να υπάρχουν χωρίς η μόλυνση, η κλιματική αλλαγή ή η ανθρώπινη δραστηριότητα να επηρεάζει τους πληθυσμούς τους.
Μια συνεργασία μεταξύ της Amazon Research Internacional και της παγκόσμιας περιβαλλοντικής νομικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Earth Law Center, μαζί με τοπικούς φορείς ανέπτυξε τη διακήρυξη και πίεσε για την έγκρισή της σε δύο επαρχίες, τη Σατίπο και τη Νάουτα, τον Οκτώβριο του 2025 και τον Ιανουάριο του 2026 αντίστοιχα.
Τώρα, ομάδες όπως η μη κερδοσκοπική οργάνωση της Εσπινόζα και οι ηγέτες των ιθαγενών Asháninka θα μπορούν να θέτουν ζητήματα παραβίασης των δικαιωμάτων των μελισσών στα περουβιανά δικαστήρια.
Η Κονστάνθα Πριέτο Φιτζέλιστ, νομική διευθύντρια για τη Λατινική Αμερική στο Earth Law Center, δήλωσε ότι η νομοθεσία συνδύασε την επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη της Εσπινόζα με τη σοφία του λαού Asháninka, λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ της επιστήμης, της κουλτούρας των ιθαγενών και της κυβέρνησης.
Σύμφωνα με την Εσπινόζα, η διακήρυξη των δικαιωμάτων θα στηρίξει επίσης τον λαό Asháninka, ο οποίος παραδοσιακά προστατεύει τις μέλισσες και βασίζεται στην επικονίασή τους για την παραγωγή τροφίμων και φαρμακευτικών φυτών, καθώς και στη χρήση του μελιού τους στην παραδοσιακή ιατρική.
Εφαρμογή των νομικών δικαιωμάτων
Πώς θα γίνεται όμως στην πράξη η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μελισσών; Τώρα οι οργανώσεις των ακτιβιστών προσπαθούν να μεταφράσουν τα δικαιώματα των εντόμων σε πράξη και επιβολή. Οι εμπλεκόμενοι φορείς θα πρέπει να προσδιορίσουν πότε και πώς παραβιάζονται τα δικαιώματα που περιγράφονται στη διακήρυξη, για παράδειγμα, η ποινή για την κοπή ενός δέντρου που φιλοξενεί μια προστατευμένη κυψέλη μέλισσας.
Μέχρι στιγμής δεν έχει εκδικαστεί καμία υπόθεση στο δικαστήριο σχετικά με τον νόμο, αλλά έχουν παρατηρηθεί προληπτικές προσπάθειες από τις περουβιανές Αρχές και τις τοπικές κοινότητες. Αυτές περιλαμβάνουν τη διοργάνωση εργαστηρίων για την επέκταση της διατήρησης των μελισσών και της μελισσοκομίας, την ενσωμάτωση των μελισσών στα σχολικά προγράμματα σπουδών και τη δημιουργία τοπικών αγορών για την τόνωση των μέσων διαβίωσης των ιθαγενών που προστατεύουν τις μέλισσες χωρίς κεντρί.






















