Διάσωση της ιστορικής βελανιδιάς του Έβρου – Συλλέχθηκαν οι σπόροι του είδους

Οι σπόροι του είδους συλλέχθηκαν και στάλθηκαν στο Δασικό Φυτώριο Αμυγδαλέζας, όπου λειτουργεί η Κεντρική Αποθήκη Δασικών Σπόρων (ΚΑΔΣ), προκειμένου να ακολουθήσουν οι απαραίτητοι χειρισμοί για τη διατήρηση και τον πολλαπλασιασμό του πολύτιμου γενετικού υλικού.

Η ένταξη της ήμερης βελανιδιάς στο πρόγραμμα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς πρόκειται για ένα ιστορικό είδος που σήμερα έχει περιοριστεί σε λίγες μόνο θέσεις του Eβρου. Στόχος της δράσης είναι η διατήρηση του γενετικού αποθέματος, η δημιουργία νέων πληθυσμών στη φύση, η ενίσχυση της φυσικής αναγέννησης του είδους, αλλά και η αξιοποίησή του ως καλλωπιστικού δέντρου, ώστε να διασφαλιστεί η παρουσία του και στις επόμενες γενιές. Η συλλογή και η διατήρηση του δασικού πολλαπλασιαστικού υλικού αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η κλιματική κρίση και οι πυρκαγιές δοκιμάζουν τα δασικά οικοσυστήματα της χώρας.

Η ήμερη βελανιδιά (Quercus ithaburensis subsp. macrolepis) είναι φυλλοβόλο είδος δρυός με μεγάλη ανθεκτικότητα στις υψηλές θερμοκρασίες και στην ξηρασία. Πρόκειται για μακρόβιο δέντρο, με πλούσια κόμη και ύψος που μπορεί να φθάσει τα 20 μέτρα, ενώ ξεχωρίζει εύκολα από τα χαρακτηριστικά λογχοειδή φύλλα και τα μεγάλα βελανίδια του. Ανάλογα με τις κλιματικές συνθήκες συμπεριφέρεται ως ημιαειθαλές, καθώς πολλές φορές αποβάλλει τα φύλλα του λίγο πριν εμφανιστούν τα νέα. Η επιστημονική ονομασία του προέρχεται από το Oρος Θαβώρ, στο Ισραήλ, όπου το είδος καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1835. Η φυσική εξάπλωσή του καλύπτει την Aνατολική Μεσόγειο, από τη Nοτιοανατολική Ιταλία μέχρι την Ιορδανία, ενώ στην Ελλάδα το υποείδος macrolepis απαντά κυρίως σε πεδινές περιοχές και κοντά στις ακτές.

Πέρα όμως από τη βοτανική του αξία, το δέντρο διαδραμάτισε επί αιώνες καθοριστικό ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή της υπαίθρου. Τα βελανίδια του χρησιμοποιούνταν ως ζωοτροφή και παλαιότερα ακόμη και ως συμπλήρωμα της ανθρώπινης διατροφής, ενώ σήμερα εξακολουθούν να αποτελούν πολύτιμη πηγή τροφής για την άγρια πανίδα, κυρίως για τα αγριογούρουνα. Τα κύπελλα των βελανιδιών είναι ιδιαίτερα πλούσια σε τανίνες, γεγονός που τα κατέστησε περιζήτητα στη βυρσοδεψία, ενώ το ξύλο της ήμερης βελανιδιάς αξιοποιήθηκε επί δεκαετίες σε κατασκευές, εργαλεία και ως καυσόξυλο υψηλής θερμικής απόδοσης. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται ενδιαφέρον και για τη γαστρονομική αξιοποίηση των βελανιδιών, από τα οποία μπορεί να παραχθεί αλεύρι με χαμηλή περιεκτικότητα σε γλουτένη.

Η οικολογική σημασία του είδους είναι εξίσου μεγάλη. Τα αραιά δάση και οι διάσπαρτες συστάδες ήμερης βελανιδιάς δημιουργούν τα λεγόμενα δασολίβαδα, οικοσυστήματα υψηλής οικολογικής αξίας, που φιλοξενούν σημαντικό αριθμό ειδών χλωρίδας και πανίδας. Για τον λόγο αυτόν έχουν ενταχθεί στον προστατευόμενο τύπο οικοτόπου 9350 της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ. Στον Εβρο η παρουσία της εντοπίζεται κυρίως από τη Νίψα έως τις πεδινές περιοχές βόρεια της Αλεξανδρούπολης. Αιωνόβια δέντρα διατηρούνται ακόμη διάσπαρτα μέσα σε καλλιέργειες, αλλά και σε στρατιωτικές εκτάσεις, αποτελώντας ζωντανές μαρτυρίες μιας εποχής όπου η κτηνοτροφία αποτελούσε βασικό πυλώνα της τοπικής οικονομίας. Κάτω από την πλούσια σκιά τους ξεκουράζονταν τα κοπάδια, ενώ τα βελανίδια αποτελούσαν πολύτιμη τροφή για τα ζώα.

Η ήμερη βελανιδιά συνδέεται άμεσα και με την ιστορία της Αλεξανδρούπολης. Σύμφωνα με τις επικρατέστερες εκδοχές, από το συγκεκριμένο είδος δέντρου προήλθε η παλαιά ονομασία της πόλης, Δεδέαγατς, είτε επειδή δίπλα σε μια αιωνόβια βελανιδιά βρισκόταν ο τάφος ενός δερβίση είτε επειδή οι εκτεταμένες βελανιδιές σκίαζαν την παραλιακή ζώνη της περιοχής.