Η γυναίκα συχνά καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε ρόλους, προσδοκίες και κρίσεις που ξεκινούν από το ίδιο της το σώμα και φτάνουν μέχρι τον δημόσιο λόγο. Από το ιατρείο μέχρι το χειρουργείο και από εκεί στα δελτία ειδήσεων, η πραγματικότητα της γυναικείας εμπειρίας αποκαλύπτει τόσο τη δύναμη όσο και τις απαιτήσεις που τη συνοδεύουν.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, μιλούν στον «Ελεύθερο Τύπο» τρεις άνθρωποι που συναντούν αυτή την πραγματικότητα από διαφορετικές θέσεις: ο γυναικολόγος–χειρουργός Αλέξανδρος Τζεφεράκος, με εξειδίκευση στην υπογονιμότητα και την αναπαραγωγική ιατρική, η χειρουργός μεταμοσχεύσεων Ελένη Καρακάση, που πραγματοποίησε την πρώτη μεταμόσχευση ήπατος στην Ελλάδα ως επικεφαλής χειρουργός, και η δημοσιογράφος Κατερίνα Παναγοπούλου, που βιώνει καθημερινά την ευθύνη της ενημέρωσης και τη δημόσια παρουσία της γυναίκας στα media.

Τρεις διαφορετικές πορείες, μία κοινή αλήθεια: η δύναμη της γυναίκας δεν είναι σύνθημα. Είναι καθημερινή πράξη.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΖΕΦΕΡΑΚΟΣ – Γυναικολόγος-Χειρούργος

1. Κάθε 8η Μαρτίου ακούμε για «ισότητα» και «σεβασμό». Εσείς που έχετε δει γυναίκες να λυγίζουν και να σηκώνονται μέσα σε ένα ιατρείο, πιστεύετε ότι η κοινωνία καταλαβαίνει πραγματικά τι σημαίνει να είσαι γυναίκα – ή απλώς το γιορτάζει συμβολικά;

Η 8η Μαρτίου συχνά λειτουργεί σαν καθρέφτης που μας κολακεύει. Ακούμε μεγάλες λέξεις,  ισότητα, σεβασμός, ενδυνάμωση, αλλά στην καθημερινότητα η γυναίκα εξακολουθεί να διαπραγματεύεται το δικαίωμα να ακουστεί, να πονέσει, να επιλέξει.

Παρακολουθούμε και βλέπουμε καθημερινά  στα ιατρεία δεκάδες γυναίκες. Βλέπω γυναίκες που προσπαθούν να ισορροπήσουν ρόλους: επαγγελματίες, μητέρες, σύντροφοι, κόρες ηλικιωμένων γονέων. Βλέπω γυναίκες που ζητούν συγγνώμη επειδή «καθυστερούν» να κάνουν παιδί. Που απολογούνται για το σώμα τους, για τις αντοχές τους, για τις επιλογές τους.

Αν με ρωτάτε, η κοινωνία δεν έχει ακόμη κατανοήσει πλήρως τι σημαίνει να είσαι γυναίκα. Συχνά το τιμά ρητορικά, αλλά δυσκολεύεται να το στηρίξει έμπρακτα  με δομές, με πολιτικές, με ουσιαστικό σεβασμό στην αυτοδιάθεση. Η πραγματική κατανόηση αρχίζει όταν σταματήσουμε να λέμε στις γυναίκες πώς πρέπει να είναι και αρχίσουμε να τις ακούμε όπως είναι.

2. Έχετε κρατήσει στα χέρια σας τη στιγμή που γεννιέται μια ζωή και έχετε ανακοινώσει διαγνώσεις που παγώνουν τον χρόνο. Με αφορμή την Ημέρα της Γυναίκας, τι σας έχει διδάξει αυτή η διαδρομή για το βάρος που κουβαλά σιωπηλά το γυναικείο σώμα;

Το σώμα της γυναίκας δεν είναι μόνο βιολογία. Είναι μνήμη, προσδοκία, κοινωνική πίεση. Κουβαλά την ευθύνη της αναπαραγωγής, ακόμη κι όταν η επιστήμη γνωρίζει και το επιβεβαιώνει ότι η γονιμότητα αφορά εξίσου και τα δύο φύλα. Κουβαλά τον πόνο της αποβολής, την αγωνία μιας διάγνωσης, το άγχος της ηλικίας που «περνά». Συχνά τα κουβαλά όλα αυτά χωρίς να ζητά χώρο.

Αυτό που έχω μάθει είναι πως η δύναμη της γυναίκας δεν είναι θόρυβος. Είναι αντοχή. Η ιατρική οφείλει να τη σέβεται όχι μόνο θεραπεύοντας, αλλά αναγνωρίζοντας το συναισθηματικό και κοινωνικό φορτίο που συνοδεύει κάθε ιατρική πράξη.

3. Στον χώρο της υπογονιμότητας, πολλές γυναίκες παλεύουν με ενοχή και κοινωνική πίεση. Γιατί ακόμα και σήμερα η μητρότητα αντιμετωπίζεται συχνά ως «υποχρέωση» και όχι ως επιλογή;

Η μητρότητα είναι ίσως η πιο βαθιά προσωπική απόφαση και ταυτόχρονα η πιο κοινωνικά σχολιασμένη.

Παρά την πρόοδο, η γυναίκα εξακολουθεί να ορίζεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την ικανότητά της να γίνει μητέρα. Αν επιλέξει να μην αποκτήσει παιδί, συχνά καλείται να το εξηγήσει. Αν προσπαθεί και δεν τα καταφέρνει, νιώθει ότι αποτυγχάνει σε κάτι που θεωρείται «φυσικός ρόλος».

Στον χώρο της υπογονιμότητας βλέπω πόσο βαριά μπορεί να γίνει αυτή η αφήγηση. Η επιστήμη της αναπαραγωγικής ιατρικής έχει εξελιχθεί εντυπωσιακά. Όμως η κοινωνική αντίληψη συχνά μένει πίσω. Η μητρότητα δεν είναι ούτε υποχρέωση, ούτε πιστοποιητικό πληρότητας. Είναι επιλογή και η ελευθερία της επιλογής είναι ο πυρήνας της ισότητας. 

4. Ως ιατρός αλλά και ενεργός πολίτης, βλέπετε διαφορά ανάμεσα στην τιμητική ρητορική για τη γυναίκα και στην πραγματική στήριξη που της προσφέρει η κοινωνία; Πού πιστεύετε ότι υστερούμε;

Υπάρχει μεγάλη διαφορά. Η ρητορική είναι εύκολη. Η στήριξη απαιτεί κόστος, πολιτική βούληση και αλλαγή νοοτροπίας.

Υστερούμε όταν δεν παρέχουμε επαρκή πρόσβαση σε προληπτικές εξετάσεις. Όταν η υπογονιμότητα αντιμετωπίζεται ως ιδιωτικό πρόβλημα και όχι ως ζήτημα δημόσιας υγείας. Όταν οι γυναίκες φοβούνται να μιλήσουν για μια αποβολή ή μια αποτυχία εξωσωματικής επειδή «θα στενοχωρήσουν τους άλλους».

Υστερούμε, κυρίως, όταν θεωρούμε τη γυναικεία αντοχή δεδομένη. Η αντοχή δεν σημαίνει απουσία ανάγκης για στήριξη. Σημαίνει ότι παρά τα εμπόδια, συνεχίζει. Το ερώτημα είναι αν εμείς συνεχίζουμε μαζί της.

5. Αν μπορούσατε να μιλήσετε σε κάθε γυναίκα που φοβάται μια εξέταση, μια διάγνωση ή μια αποτυχία στην προσπάθεια να γίνει μητέρα, τι θα της λέγατε, όχι ως επιστήμονας, αλλά ως άνθρωπος;

Θα της έλεγα ότι ο φόβος δεν την καθιστά αδύναμη. Την καθιστά ανθρώπινη. Ότι μια διάγνωση δεν είναι ετυμηγορία για την αξία της. Ότι μια αποτυχία δεν ορίζει το μέλλον της. Ότι το σώμα της δεν είναι αντίπαλος, ακόμη κι όταν τη δοκιμάζει.

Θα της έλεγα να μη σιωπά. Να ζητά απαντήσεις, να διεκδικεί φροντίδα, να περιβάλλεται από ανθρώπους που τη στηρίζουν χωρίς όρους και πάνω απ’ όλα, να θυμάται ότι η αξιοπρέπειά της δεν εξαρτάται από καμία εξέταση και από καμία έκβαση.

Τέλος, ότι δεν είναι μόνη. Πίσω από κάθε κλειστή πόρτα ιατρείου έχουν ειπωθεί φόβοι και διαγνώσεις που μοιάζουν πολύ με τους δικούς της. Η δύναμη δεν βρίσκεται στο να μη λυγίζεις. Βρίσκεται στο να σηκώνεσαι και είναι κάτι αξιοθαύμαστο που το έχω δει να συμβαίνει αμέτρητες φορές.

ΕΛΕΝΗ ΚΑΡΑΚΑΣΗ – Γενική χειρουργός στη Χειρουργική Κλινική Μεταμοσχεύσεων 

1.Στην Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας μιλάμε συχνά για «σπασμένες γυάλινες οροφές». Όταν σταθήκατε στο χειρουργείο ως η πρώτη γυναίκα στην Ελλάδα που πραγματοποίησε μεταμόσχευση ήπατος, νιώσατε ότι σπάσατε μια τέτοια οροφή; Και τι κουβαλούσε εκείνη η στιγμή μέσα της;

Η έννοια της «γυάλινης οροφής» στην περίπτωσή μου δεν ήταν μια θεωρητική κοινωνιολογική προσέγγιση, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα σμιλεμένη από χρόνια εκπαίδευσης και προσμονής. Όταν στάθηκα πάνω από το χειρουργικό τραπέζι για την πρώτη μου μεταμόσχευση ήπατος ως επικεφαλής χειρουργός, δεν ένιωσα τον ήχο των κρυστάλλων που σπάνε, αλλά το βάρος μιας τεράστιας ευθύνης. Εκείνη η στιγμή κουβαλούσε μέσα της την εμπιστοσύνη του ασθενούς, την ελπίδα μιας οικογένειας και την αθόρυβη δικαίωση όλων των γυναικών που ονειρεύτηκαν τη χειρουργική υψηλών απαιτήσεων. Ήταν μια στιγμή απόλυτης συγκέντρωσης όπου το φύλο υποχωρεί μπροστά στην ιατρική πράξη, αλλά ταυτόχρονα και μια ιστορική κατάκτηση: η απόδειξη πως η μεταμοσχευτική χειρουργική στην Ελλάδα δεν έχει πλέον απροσπέλαστα σύνορα για τη γυναίκα επιστήμονα.

2.Η χειρουργική των μεταμοσχεύσεων είναι από τους πιο απαιτητικούς και ανδροκρατούμενους τομείς της ιατρικής. Στη δική σας πορεία, υπήρξαν στιγμές που αισθανθήκατε ότι έπρεπε να αποδείξετε «διπλά» την αξία σας επειδή είστε γυναίκα; Ποιες δυσκολίες συναντήσατε και πώς τις μετατρέψατε σε δύναμη;

Η χειρουργική των μεταμοσχεύσεων είναι όντως ένας χώρος σκληρός, με εξαντλητικά ωράρια και μια παραδοσιακή δομή που συχνά θεωρούσε τη γυναικεία παρουσία ως «ξένο σώμα». Ναι, υπήρξαν στιγμές που ένιωσα πως η κριτική ήταν πιο αυστηρή και η απαίτηση για τελειότητα διπλάσια. Έπρεπε να αποδεικνύω καθημερινά όχι μόνο τις γνώσεις μου, αλλά και την αντοχή μου, την ψυχραιμία μου και την αφοσίωσή μου. Ωστόσο, αυτές τις δυσκολίες δεν τις άφησα να γίνουν εμπόδια. Τις μετέτρεψα σε δύναμη και πείσμα. Κατάλαβα νωρίς ότι η αξία δεν επιβάλλεται με λόγια, αλλά με το αποτέλεσμα στο χειρουργείο. Η «διπλή προσπάθεια» με έκανε τελικά πιο ανθεκτική και πιο προσεκτική στην κάθε μου κίνηση, χτίζοντας μια σχέση απόλυτου σεβασμού με τους συναδέλφους μου, ανεξαρτήτως φύλου.

3.Πίσω από κάθε μεταμόσχευση υπάρχει μια ιστορία ζωής, μια οικογένεια, μια πράξη δωρεάς. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και στο ανθρώπινο βάρος που κουβαλά μια τέτοια επέμβαση; Σας έχει αλλάξει αυτή η ευθύνη ως γιατρό  ή και ως γυναίκα;

Η μεταμόσχευση είναι η πιο συγκλονιστική πράξη στην ιατρική, γιατί προϋποθέτει την απώλεια για να υπάρξει η αναγέννηση. Η ισορροπία ανάμεσα στην ψυχρή επιστημονική ακρίβεια που απαιτεί το ήπαρ ένα όργανο εξαιρετικά πολύπλοκο και στο συναισθηματικό φορτίο της δωρεάς είναι μια διαρκής άσκηση επί χάρτου. Ως γιατρός, οφείλω να είμαι απόλυτα προσηλωμένη στην τεχνική αρτιότητα. Ως γυναίκα και ως άνθρωπος, όμως, δεν μπορώ παρά να νιώθω δέος μπροστά στο μεγαλείο της οικογένειας που, μέσα στον βαθύ πόνο της, αποφασίζει να χαρίσει ζωή. Αυτή η ευθύνη με έχει αλλάξει. Με έκανε πιο ταπεινή. Με έμαθε ότι η ιατρική δεν είναι μόνο «τέμνειν και θεραπεύειν», αλλά μια ιερή διαμεσολάβηση ανάμεσα στη γενναιοδωρία και την επιβίωση.

4.Αν σας ζητούσαμε να αφηγηθείτε τη διαδρομή σας μέσα από το πρίσμα της γυναίκας στην επιστήμη, ποιο θα ήταν το πιο δύσκολο  και ποιο το πιο απελευθερωτικό  κομμάτι αυτής της πορείας μέχρι να φτάσετε εδώ;

Αν κοιτάξω πίσω, το πιο δύσκολο κομμάτι ήταν η μοναξιά της διαδρομής σε περιόδους που δεν υπήρχαν αρκετά  πρότυπα γυναικών σε αυτόν τον τομέα για να με καθοδηγήσουν. Ήταν η πάλη με τα στερεότυπα που ήθελαν τη γυναίκα χειρουργό σε πιο «ήπιες» ειδικότητες. Το πιο απελευθερωτικό όμως; Είναι η στιγμή που βγαίνεις από το χειρουργείο, βγάζεις τη μάσκα και ξέρεις ότι το μόσχευμα λειτουργεί. Είναι η στιγμή που συνειδητοποιείς ότι η επιστήμη δεν έχει φύλο, έχει μόνο όραμα και ικανότητα. Σήμερα, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, το μήνυμά μου στις νέες συναδέλφους είναι απλό: Μην περιμένετε να σας ανοίξουν την πόρτα. Δουλέψτε τόσο σκληρά ώστε η παρουσία σας να γίνει αδιαπραγμάτευτη. Η δική μου διαδρομή ξεκίνησε από ένα όνειρο και έφτασε στην πράξη· και αυτό είναι η μεγαλύτερη ελευθερία που μπορεί να νιώσει ένας επιστήμονας.

Κατερίνα Παναγοπούλου – Δημοσιογράφος

1.Η Ημέρα της Γυναίκας είναι γιορτή ή υπενθύμιση ότι έχουμε ακόμη δρόμο;

Νομίζω ότι ανέκαθεν μου προκαλούσε αμηχανία η ύπαρξη μίας «Ημέρας» ειδικά για την γυναίκα, διότι αυτομάτως την κατατάσσει είτε σε μία ξεχωριστή κατηγορία, είτε την εντάσσει στην λογική μίας αδύναμης ύπαρξης που θα πρέπει να προστατευτεί. Γυναίκες και άντρες είμαστε ίσοι. Όχι όμοιοι, ίσοι. Και θεωρώ ότι και τα δύο αυτά στοιχεία θα πρέπει να υπογραμμίζονται, χωρίς να φοβόμαστε ότι αυτή η παραδοχή (ότι τα δύο φύλα δεν είναι όμοια), μπορεί να υποκρύπτει κάποια αξιολογική κρίση για το ένα ή το άλλο φύλο. Πολλές φορές στην ανάγκη να τονίσουμε την ισότητα των δύο φύλων, πέφτουμε στην παγίδα να εξαλείψουμε τα υπέροχα διαφορετικά χαρακτηριστικά κάθε φύλου, νιώθοντας ότι εάν τα αναδείξουμε αδικούμε τις γυναίκες. Από την άλλη συχνά αισθανόμαστε την ανάγκη , προκειμένου να υπεραντιδράσουμε απέναντι σε δυνητικά φαινόμενα σεξισμού, να προσδώσουμε περισσότερα θετικά χαρακτηριστικά στις γυναίκες, λέγοντας για παράδειγμα «οι γυναίκες είμαστε πιο ευαίσθητες», κάτι που εάν το σκεφτεί κανείς αποτελεί ανάποδο σεξισμό για τους άντρες. Θεωρώ ότι εν έτει 2026 οι γυναίκες θα πρέπει να εμπεδώσουμε την έννοια της ισότητας και όχι να μιλάμε για αυτήν ως θεωρητικό σχήμα, ούτε να πέφτουμε στην παγίδα της θυματοποίησης.

2.Πιστεύετε ότι η εικόνα της γυναίκας στα media έχει αλλάξει ουσιαστικά ή απλώς έχει «εκσυγχρονιστεί» η ανισότητα;

Θα μιλήσω για το δικό μου πεδίο, εάν παρατηρήσει κανείς οι περισσότεροι παρουσιαστές δελτίων ειδήσεων αυτή τη στιγμή είμαστε γυναίκες. Αλλά και πριν αναλάβω την παρουσίαση του κεντρικού δελτίου του MEGA, κάλυπτα για χρόνια το ρεπορτάζ του Υπουργείου Εγρασίας και Οικονομικών, πεδία όπου στερεοτυπικά θα περίμενε κανείς να κυριαρχούν άντρες συντάκτες, κι όμως η αναλογία ήταν μοιρασμένη. Συνεπώς -και σε συνάρτηση με όσα σας ανέφερα στην προηγούμενη ερώτηση- δεν ένιωσα ότι το φύλο μου αποτέλεσε τροχοπέδη. Πέρα από το προσωπικό μου βίωμα όμως, αν παρατηρήσει κανείς ακόμα και σε πιο «σκληρά» ρεπορτάζ, όπως είναι το πολεμικό, οι ανταποκριτές που στέλνουν τα Μέσα Ενημέρωσης είναι και άντρες και γυναίκες κάτι εξαιρετικά αισιόδοξο και δείχνει ότι έχουν γίνει εξαιρετικά σημαντικά βήματα.

3.Η τηλεόραση απαιτεί ψυχραιμία μπροστά στον ανθρώπινο πόνο. Πώς ισορροπεί μια γυναίκα ανάμεσα στην επαγγελματική αποστασιοποίηση και στη φυσική της ενσυναίσθηση;

Πράγματι, πολλές φορές μου έχει τύχει να συγκινηθώ με ένα ρεπορτάζ την ώρα που παρουσιάζω το δελτίο, όμως φροντίζω πριν το 3-2-1 να το συγκρατώ. Όχι τόσο για να μην εξωτερικεύσω την πιο ευαίσθητη πλευρά μου ως γυναίκα, αλλά γιατί φοβάμαι μην γίνω η ίδια είδηση. Από την άλλη, μου αρέσει πολύ να βλέπω παρουσιαστές να βγάζουν ευαισθησία και ενσυναίσθηση και στον αέρα. Και σίγουρα το προτιμώ από το να παριστάνουμε τους εισαγγελείς!

4.Υπήρξε στιγμή που η γυναικεία σας ματιά σας έκανε πιο δυνατή δημοσιογράφο;

Δεν θα έλεγα ότι μπορώ να ξεχωρίσω κάποια στιγμή. Ακόμα και θέματα που απαιτούν μεγαλύτερη ευαισθησία στην διαχείριση και θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι μία γυναίκα θα τα χειριζόταν καλύτερα, νομίζω ότι τελικά έχει να κάνει με τον άνθρωπο. Έχω δει και πολύ αναίσθητες γυναίκες και πολύ ευαίσθητους άντρες και το αντίθετο.

5.Αν είχατε μπροστά σας σήμερα ένα κορίτσι που θέλει να μπει στη δημοσιογραφία, ποια αλήθεια θα της λέγατε, αυτή που δεν γράφεται στα βιβλία και δεν ακούγεται στα αμφιθέατρα;

Θα της έλεγα με πολλή αγάπη να μην πιστέψει στιγμή ότι το φύλο της θα αποτελέσει τροχοπέδη  και πως αυτό  που χρειάζεται είναι ένα καλό πτυχίο (στην Ελλάδα και το Πάντειο Πανεπιστήμιο που τελείωσα εγώ, αλλά και το Καποδιστριακό προσφέρουν υψηλού επιπέδου σπουδές) και δουλειά, δουλειά, δουλειά. Ούτε φίλοι στον χώρο, ούτε μέσον, ούτε οικογενειακό background, ούτε pr. Είναι τόσο ανταγωνιστικός ο χώρος, που το μόνο που θα σε κρατήσει εντός, είναι οι ικανότητες. Ναι, μία γνωριμία μπορεί να σου ανοίξει μία πόρτα, αλλά θα κλείσει ερμητικά εάν βασιστείς σε αυτήν. Συνεπώς, δουλειά, αυτοπεποίθηση, καμία θυματοποίηση. Όταν πραγματικά πιστεύουμε οι ίδιοι στον εαυτό μας, με έναν παράξενο τρόπο «επιβάλουμε» και στους άλλους να πιστέψουν σε εμάς. Εν κατακλείδι, «έχε πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού: sky is the limit και μην αφήσεις κανέναν να σε κάνει να πιστέψεις το αντίθετο».