Για τα 17α γενέθλιά του, το Μουσείο Ακρόπολης διοργανώνει ένα συναρπαστικό ταξίδι που ξεκινά από τον ελληνικό αποικισμό του 8ου αιώνα π.Χ. στις ακτές της Κάτω Ιταλίας και φθάνει έως τη ζωγραφική του 20ού αιώνα.
Πρόκειται για την περιοδική έκθεση με τίτλο «Εμπνευση: Αρχαία Ελληνική Τέχνη στην Ιταλία», σε επιμέλεια του γενικού διευθυντή του Μουσείου Ακρόπολης, καθηγητή Νικόλαου Σταμπολίδη, που εγκαινιάστηκε χθες το βράδυ παρουσία της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, και του Ιταλού ομολόγου της, Alessandro Giuli.
Εκθέματα ως αυτόνομες «νησίδες» σε ένα πέλαγος 2.800 χρόνων αναδεικνύουν την ελληνική τέχνη αφενός ως ένα από τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού και αφετέρου ως μια γλώσσα εικόνων, μορφών και συμβόλων που συνέβαλε στον καθορισμό του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα στην Ευρώπη. Τριάντα οκτώ αριστουργήματα από 22 κορυφαία μουσεία της Ιταλίας, από το Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας έως την Εθνική Πινακοθήκη Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, πολλά από τα οποία ταξιδεύουν για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αφηγούνται από σήμερα τη μακραίωνη διαδρομή της ελληνικής τέχνης στην ιταλική χερσόνησο, στο μεγαλύτερο μουσείο σε επισκεψιμότητα της χώρας μας.
«Η αρχαία ελληνική τέχνη παραμένει η βαθιά, αειθαλής ρίζα της ιταλικής δημιουργίας», σημείωσε μεταξύ άλλων χθες ο κ. Σταμπολίδης, κατά την ξενάγηση σε μια μικρή ομάδα δημοσιογράφων, λίγες ώρες πριν από τα επίσημα εγκαίνια. Γλυπτά, αγγεία, αρχιτεκτονικά μέλη, έργα μεταλλοτεχνίας και έργα νεότερης τέχνης, που συγκροτούν τις επτά ενότητες της έκθεσης, υφαίνουν το νήμα των ιστορικών μετακινήσεων, πολιτισμικών ανταλλαγών και σχέσεων στον μεσογειακό χώρο.
Στην αρχή της έκθεσης παρουσιάζονται οι πρώιμες επαφές του ελληνικού κόσμου με την Ιταλία πριν από τη ρωμαϊκή κυριαρχία, μέσω αποικισμών, εμπορικών δικτύων και της διαμεσολάβησης των Ετρούσκων. Τα ελληνικά έργα λειτουργούν τότε ως σύμβολα κύρους και κοινωνικής διάκρισης, όπως αγγεία με χαραγμένες ελληνικές επιγραφές ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., όπως η Ολπη Chigi, διακοσμημένη σε τρία επίπεδα: στο ανώτερο, πολεμιστές ένοπλοι με ασπίδες και δόρατα αναμετρώνται σε συμπαγή διάταξη φάλαγγας και στο κεντρικό, μια πομπή και ένα κυνήγι λιονταριού δίνουν τη θέση τους στην Κρίση του Πάριδος.
Λίγα βήματα πιο πέρα, έργα μοναδικών μελανόμορφων και ερυθρόμορφων αγγειογράφων του 6ου αιώνα π.Χ., όπως ο περίφημος κρατήρας του Ευφρονίου με τον θάνατο του Σαρπηδόνα, τον οποίο «μεταφέρουν ο Υπνος και ο Θάνατος, ένα ποίημα αρχαϊκής ζωγραφικής γλώσσας». Στην ενότητα αυτή επίσης συναντάμε έργα γλυπτικής, όπως η κεφαλή της Κόρης του Vulci, 5ου αιώνα π.Χ., που βρέθηκε το 2025 σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της παράκτιας Ετρουρίας.
Η δεύτερη ενότητα παρουσιάζει την επιρροή της ελληνικής τέχνης στα τοπικά εργαστήρια της Ιταλίας. Στους «Καλλιτέχνες στη Μεγάλη Ελλάδα» ξεχωρίζουν το άγαλμα του θεού Δία, που στέκεται σε δωρικό κιονόκρανο, καθώς και τα από πάριο μάρμαρο έργα, όπως ο Κούρος του Ρηγίου ή το γυναικείο κεφάλι της Palestrina. Στη συνέχεια ακολουθεί «Η θάλασσα ως αρχείο», για να αποκαλύψει τα ναυάγια και τα υποβρύχια ευρήματα ως μοναδικά τεκμήρια της διακίνησης των ελληνικών έργων προς την Ιταλία, ενώ στην τέταρτη ενότητα, μεταξύ άλλων, το αριστούργημα της ελληνικής γλυπτικής, ο περίφημος θρόνος Ludovisi με τη γέννηση της Αφροδίτης από τη θάλασσα, αποτυπώνει τη ρωμαϊκή επέκταση προς την Ελλάδα, το Αιγαίο, τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Μεσόγειο ήδη από τον 2ο αιώνα π.Χ. Ακολουθεί η ενότητα «Ζώντας με τον τρόπο των Ελλήνων» και στην έκτη ενότητα αναδεικνύεται η αντιγραφή ως ενεργή πολιτιστική πρακτική.
Κανόβα, Σαβίνιο και Ντε Κίρικο
Το συναρπαστικό ταξίδι κλείνει στη νεότερη εποχή, δείχνοντας ότι η σχέση της Ιταλίας με την αρχαία ελληνική τέχνη συνεχίζεται διαχρονικά. Η συγκρότηση συλλογών αρχαιοτήτων, το ενδιαφέρον του Αντόνιο Κανόβα για τα μάρμαρα του Παρθενώνα και η νέα ανάγνωση του αρχαιοελληνικού κόσμου από τον Σαβίνιο και τον Ντε Κίρικο -στη φωτογραφία πίνακάς του- αποδεικνύουν ότι τα αρχαία έργα εξακολουθούν να παράγουν νόημα και να επηρεάζουν την καλλιτεχνική σκέψη.
Στον χαιρετισμό που απηύθυνε, η Υπουργός Πολιτισμού Δρ Λίνα Μενδώνη ανέφερε χαρακτηριστικά: «Η κληρονομιά του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού εξακολουθεί να αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι βασικές αρχές της Ευρώπης: η δημοκρατία, η πολιτική ηθική, το κράτος δικαίου, η φιλοσοφία, η παιδεία, οι τέχνες και η επιστημονική σκέψη. Σε μια εποχή κατά την οποία οι κοινωνίες μας αντιμετωπίζουν σύνθετες προκλήσεις και βαθιές γεωπολιτικές ανακατατάξεις, η κοινή αυτή πολιτιστική παρακαταθήκη εξακολουθεί να λειτουργεί ως σταθερή πυξίδα αρχών, αξιών, και ιστορικής αυτογνωσίας. Η έκθεση υπενθυμίζει ότι οι δεσμοί Ελλάδας και Ιταλίας δεν περιορίζονται στη γειτνίαση ή στις ιστορικές συγκυρίες, αλλά εδράζονται σε μια κοινή πολιτισμική κληρονομιά, η οποία εξακολουθεί να διέπει την ταυτότητα όχι μόνο των δύο λαών, αλλά ολόκληρης της Μεσογείου.
Στο Μουσείο Ακρόπολης, φιλοξενούνται 38 εξαιρετικά έργα από 22 ιταλικά μουσεία. Η έκθεση δεν αφηγείται απλώς την επιρροή της ελληνικής τέχνης στην Ιταλία. Αναδεικνύει έναν αδιάκοπο διάλογο πολιτισμών, έναν δημιουργικό και γόνιμο διάλογο που διατρέχει σχεδόν τρεις χιλιετίες ιστορίας και εξακολουθεί να παράγει νέα νοήματα μέχρι σήμερα. Επιβεβαιώνει με τον πλέον εύγλωττο τρόπο την ιστορική αλήθεια που εξέφρασε ο Οράτιος: “Graecia capta ferum victorem cepit – Η Ελλάδα, αν και κατακτημένη, κατέκτησε τον νικητή της”. Αυτό ακριβώς είναι το βαθύτερο μήνυμα της έκθεσης, ότι ο Πολιτισμός δεν γνωρίζει σύνορα. Ότι οι μεγάλες δημιουργίες της ανθρωπότητας δεν ανήκουν αποκλειστικά σε έναν τόπο ή σε μία εποχή. Ταξιδεύουν, μετασχηματίζονται, επανερμηνεύονται και συνεχίζουν να εμπνέουν νέες γενιές δημιουργών και πολιτών».
Από πλευράς του, ο Υπουργός Πολιτισμού της Ιταλίας Δρ Alessandro Giuli, μεταξύ άλλων, επεσήμανε: «Αυτή η έκθεση γεννήθηκε από την ιδέα να αφηγηθούμε όχι μόνο την ελληνική τέχνη, αλλά και τις πολλές σημαντικές δυνατότητες που είχε αυτή η τέχνη στην Ιταλία, το πόσο μελετήθηκε, θαυμάστηκε, συλλέχθηκε και μεταμορφώθηκε σε μια τεράστια πηγή έμπνευσης. Αν μου επιτρέπετε, ας συμπεριλάβουμε και το γεγονός ότι η Ιταλία δεν λεηλάτησε ποτέ την τέχνη των άλλων εθνών και πάντα προσπαθούσε να την επιστρέψει, και το έκανε πάντα. Και αυτό είναι το σωστό μέρος για να ειπωθούν αυτά τα λόγια. Η συγκεκριμένη έκθεση είναι καρπός της αδελφικής συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελληνικής Δημοκρατίας και του Υπουργείου Πολιτισμού της Ιταλικής Δημοκρατίας.
Θα θαυμάσουμε αριστουργήματα που προέρχονται από τα σημαντικότερα ιταλικά μουσεία, και σε εμάς, αρέσει πολύ όταν τα σπουδαιότερα αριστουργήματά μας βγαίνουν εκτός συνόρων, και μας αρέσει διπλά, όταν αυτά τα αριστουργήματα προέρχονται από την Ελλάδα, είναι εμπνευσμένα από την Ελλάδα και επιστρέφουν για να κατοικήσουν στον τόπο από όπου η έμπνευση πήρε ζωή. Για εμάς αυτό το εγχείρημα, είναι πράγματι ένα λαμπρό παράδειγμα μιας κοινής στρατηγικής μεσογειακής πολιτιστικής διπλωματίας που μας δεσμεύει να προωθήσουμε την ειρήνη, τη σταθερότητα, την ανάπτυξη στις ακτές της κοινής μας θάλασσας, την αξιοποίηση της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, τη στήριξη στα πολιτιστικά και δημιουργικά εγχειρήματα».
Ο Γενικός Διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, Καθηγητής Νικόλαος Χρ. Σταμπολίδης, είπε τα εξής: «Όταν έδωσα την άδεια στη συγγραφέα Andrea Marcolongo για να γράψει το βιβλίο της “Μια νύχτα στο Μουσείο της Ακρόπολης”, δεν φανταζόμουν ποτέ ότι θα έλεγε μία φράση, η οποία έχει χαραχτεί στο μυαλό μου, ότι δηλαδή ήταν η πρώτη φορά που κατάλαβε ότι ανήκε στην πατρίδα της. Δύο ερμηνείες έχει αυτή η φράση: ή θεωρούσε ότι επειδή η Ιταλία έχει κάνει το χρέος της και έχει δώσει για πάντα ότι Παρθενώνειο γλυπτό στο Μουσείο της Ακρόπολης, ή ότι η ίδια θεωρούσε ότι βρίσκεται στην Ελλάδα ως πατρίδα της, με όλη αυτή την ώσμωση που εξήγησαν οι δύο Υπουργοί.
Εκεί που θα ήθελα να επικεντρωθώ είναι στο κομμάτι που ενστερνίστηκαν και ενσωμάτωσαν όχι μόνο οι Ετρούσκοι, οι Λατίνοι και οι Ρωμαίοι, δηλαδή το κομμάτι του ανθρωποκεντρισμού: οι Έλληνες έπλασαν τους θεούς τους κατ’ εικόνα και ομοίωση των ανθρώπων, αντίθετα από αυτό που λέει η Βίβλος. Είναι ένα χαρακτηριστικό στοιχείο που ενώνει πραγματικά τις δύο πατρίδες μας και που χωρίς αυτή την ώσμωση, αργότερα η Μεσόγειος δεν θα μπορούσε να έχει υπάρξει. Η Ρώμη βασίστηκε μέσα σε αυτόν τον ελληνικό πολιτισμό και προχώρησε σε αυτό που είναι σήμερα η Μεσόγειος, η Ευρώπη, ουσιαστικά ο δυτικός πολιτισμός. Αυτό το βαθιά ανθρωποκεντρικό όραμα είναι ένα σύνολο ανθρώπινης κληρονομιάς, μνήμης και δημιουργικής συνέχειας σε όλες τις γενιές και εκδηλώνεται κάθε φορά με έναν διαφορετικό τρόπο. Η Έκθεση αυτή μέσα από τις 7 ενότητές της είναι μια θάλασσα από γλυπτά. Είναι φως. Και έρχεται ως αντίδωρο, αντιπελάργισμα, από την Ιταλία προς την Ελλάδα».
Η Διευθύντρια της Διεύθυνσης Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ιταλίας, Δρ Alfonsina Russo, ανέφερε: «Η Έκθεση, που χρηματοδοτείται από το Ταμείο για την Προώθηση της Ιταλικής Γλώσσας και Πολιτισμού στο Εξωτερικό, παρουσιάζει για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό και τους επισκέπτες της Αθήνας τη σημασία της ελληνικής τέχνης για τον ιταλικό πολιτισμό σε βάθος χρόνου σχεδόν τριών χιλιετιών. Από τα πρώτα κεραμικά έργα τέχνης που έφεραν στην Ιταλία οι Έλληνες άποικοι κατά την Αρχαϊκή περίοδο μέχρι την επίδρασή τους στον σύγχρονο ιταλικό πολιτισμό… Έχει σχεδιαστεί για να αναδείξει ένα ουσιαστικό τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς που συνδέει την Ιταλία και την Ελλάδα, ως εργαλείο διαλόγου και επιστημονικής συνεργασίας μεταξύ αδελφών εθνών και λίκνων ενός κοινού μεσογειακού πολιτισμού».
Info
Μουσείο Ακρόπολης
«Εμπνευση: Αρχαία Ελληνική Τέχνη στην Ιταλία»,
από τις 16 Ιουνίου έως τις 30 Αυγούστου 2026.
