Το «Επί σκοπώ πλουτισμού» της Ελισάβετ Χρονοπούλου, εκδόσεις Πόλις, δεν σου ζητά να το διαβάσεις, σε αναγκάζει να πάρεις θέση, κινείται ακριβώς σε αυτό το σημείο έντασης, ανάμεσα σε πραγματικά ιστορικά τεκμήρια και μυθοπλαστική αφήγηση, ξεδιπλώνει μια Ελλάδα όπου η Ιστορία δεν έχει τελειώσει, απλώς έχει μεταμφιεστεί σε μνήμη. Και μέσα από αυτή τη μεταμφίεση, το ερώτημα επιστρέφει επίμονα: Ποιοι είμαστε όταν το παρελθόν παύει να είναι αφήγηση και γίνεται ευθύνη;
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Στη Γιούλη Τσακάλου-Βιβλιοκριτικό
_Στο Επί σκοπώ πλουτισμού δείχνετε ανθρώπους που πλουτίζουν πάνω στον τρόμο. Αν αφαιρέσουμε την ιστορική απόσταση, τι σας κάνει να πιστεύετε ότι σήμερα θα φερόμασταν διαφορετικά ή απλώς θα το κάναμε πιο «νόμιμα»;
Ισως αν πίστευα πως σήμερα θα φερόμασταν διαφορετικά σε μια ανάλογη συνθήκη, να μην έγραφα το βιβλίο. Το θηρίο κοιμάται πάντα στο σκοτάδι της ανθρώπινης ψυχής, είναι οι συνθήκες που το ξυπνούν, είτε στην ατομική είτε στη συλλογική βαθμίδα. Αν αφαιρέσουμε την ιστορική απόσταση, όπως λέτε, θα μπορούσαμε να δούμε τον χρόνο όπως μας τον ανέλυσε ο Αλέξανδρος Κοτζιάς στην «Ποιητική» του: Στη ζωή ενός ανθρώπου, είπε, υπάρχει ο ουδέτερος χρόνος, ο καθημερινός και ο κρίσιμος. Οι διεργασίες που συμβαίνουν αθόρυβα και αργά στον ουδέτερο χρόνο, όταν ωριμάσουν, ξεσπούν εκκωφαντικά σε κορυφώσεις, αυτές που ονόμασε «εξακτινώσεις». Ετσι, σκέφτομαι, συμβαίνει και στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οσα κυλούν αθόρυβα σε έναν αργόσυρτο ουδέτερο χρόνο που απλώνεται σε μεγάλες περιόδους, κορυφώνονται σε εξακτινώσεις συμπυκνωμένου κρίσιμου χρόνου. Οχι μόνο με αρνητικό τρόπο, με αίμα και σφαγή, αλλά και με θετικό, με εκλάμψεις σοφίας ή και αγάπης. Αν με ενδιαφέρουν αυτές οι κορυφώσεις του κρίσιμου χρόνου, είναι επειδή τεντώνουν την ηθική δυνατότητα του ανθρώπου ως τα δύο άκρα της. Την αποθηρίωση και την αγιότητα. Στο ενδιάμεσο, στον ουδέτερο χρόνο, πάλι η ηθική μας δοκιμάζεται καθημερινά, αλλά σε μικρότερη κλίμακα. Με μικρές ένδοξες νίκες και μικρές ταπεινωτικές ήττες κυλάει η ζωή του καθενός μας, έτσι δεν είναι; Και κάθε χώρας. Κάθε κοινωνίας. Προσωπικά, δεν αφήνω τις ήττες να με απελπίσουν, γιατί αν ένα πράγμα μας έχει δείξει η ιστορία, είναι πως είμαστε ικανοί για το χειρότερο, αλλά και για το καλύτερο. Για να μιλήσω πολιτικά, αυτό που με ανησυχεί σήμερα είναι μια χαλάρωση της επαγρύπνησης, των δημοκρατικών ανακλαστικών μας, ένα μούδιασμα της κοινωνίας, ένας εφησυχασμός μπροστά σε διεργασίες που κατά τη γνώμη μου θα έπρεπε να μας έχουν θορυβήσει πολύ νωρίτερα και να έχουμε λάβει τα (δημοκρατικά πάντα) μέτρα μας.
_ Οι ήρωές σας είναι μυθοπλαστικοί, αλλά οι πράξεις τους βασίζονται σε πραγματικά τεκμήρια. Τελικά, τι είναι πιο ανησυχητικό: ότι τα πρόσωπα δεν υπήρξαν ή ότι αυτά που έκαναν συνέβησαν στ’ αλήθεια;
Δυστυχώς, τα τεκμήρια αποδεικνύουν ότι αυτά που συνέβησαν στ’ αλήθεια ξεπερνούν την ανθρώπινη φαντασία. Κυρίως σε μαζικότητα. Αυτό είναι το πιο ανησυχητικό για μένα. Η απανθρωποίηση του επινοημένου δωσίλογου του βιβλίου μου δεν ήταν ένα μειοψηφικό φαινόμενο, μια μεμονωμένη χαλασμένη ψυχή, απ’ αυτές που συναντάμε σε όλες τις εποχές. Ηταν ένα μαζικό φαινόμενο, ήταν πολλοί και ήταν αδίστακτοι, κάτι που φωτίζει ίσως το πόσο εύθραυστη παραμένει η απο-βαρβαροποίησή μας μετά από τόσους αιώνες πολιτισμού. Πόσο αδάμαστο καραδοκεί το θηρίο μέσα μας, έτοιμο να ξεμυτίσει μόλις βρει μια ρωγμή στη θεσμική οχύρωση της κοινωνίας.
Διαβάστε Επίσης
_ Ο αφηγητής σας ανακαλύπτει ότι είναι «κληρονόμος» ενός σκοτεινού παρελθόντος. Αν η άγνοια δεν μας αθωώνει, τότε τι μας απομένει, ενοχή ή ευθύνη;
Η στιγμή της συντριβής του είναι όταν συνειδητοποιεί ότι «αυτά που έχουν γίνει δεν παύουν να έχουν γίνει μόνο και μόνο επειδή εμείς δεν τα γνωρίζουμε». Κι αυτή η σκέψη τού επιτίθεται, όπως λέει, τον παραλύει, επειδή συνειδητοποιεί πως η άγνοιά του δεν εμπόδισε το ένοχο παρελθόν να διαμορφώσει τη ζωή του, ερήμην του, να τον κάνει αυτό που έγινε. Ο ματωμένος πλούτος που τον ανέθρεψε δεν μεταφράζεται μόνο σε υλικό κεφάλαιο, αλλά και σε πολιτισμικό, μορφωτικό, κοινωνικό. Δεν είναι ένα ρούχο, είναι το ίδιο του το δέρμα, δεν μπορεί να απαλλαγεί από αυτό, δεν είναι κάτι που μπορεί απλώς να το πετάξει από πάνω του. Η απόφασή του να αντιμετωπίσει κατάματα την ενοχή και να αναλάβει την ευθύνη όσων δεν έκανε, να πληρώσει τον φόρο κληρονομιάς, δεν μου φαίνεται ούτε αυτονόητη ούτε εύκολη. Αλλά προσπαθεί να την αναλάβει. Και γι’ αυτό τον αγαπώ.
Η λογοτεχνία δεν αποτυπώνει την πραγματικότητα
_ Στις δίκες των δωσιλόγων που μελετήσατε, η Ιστορία μοιάζει να μην αποδίδει ποτέ πλήρη δικαιοσύνη. Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία μπορεί να αποκαταστήσει κάτι ή απλώς μας αναγκάζει να κοιτάξουμε αυτό που αποτύχαμε να διορθώσουμε;
Η λογοτεχνία, η μυθοπλασία γενικά, δεν αποτυπώνει την πραγματικότητα, πλάθει πιθανές εκδοχές της και μας ζητά να τις πιστέψουμε για λίγο, ως βιωμένες εμπειρίες. Αρα, αν μπορεί να διορθώσει τα λάθη, να αποκαταστήσει το αίσθημα δικαίου που διψάει μέσα μας να αποκατασταθεί, θα το κάνει μόνο ως πιθανότητα και μόνο όσο ταξιδεύουμε με το πλοίο της στις επινοημένες της θάλασσες. Δεν είναι λίγο βέβαια, τι θα κάναμε χωρίς αυτό! Δυστυχώς, η λογοτεχνία δεν μπορεί να διορθώσει τη ζωή, μπορεί όμως να μας δείξει κρυμμένες όψεις της, να ρίξει φως στα σκιασμένα μέρη της εικόνας.
