Γιορτή της Μητέρας: Από ύμνος στην αγάπη εμπορικό πανηγύρι

Οι ρίζες του φτάνουν μέχρι την ελληνική μυθολογία, αρχικά μέσω της λατρείας της Μητέρας Γης (Γαία) και, εν συνεχεία, της κόρης της, Ρέας, στην οποία αποδίδονταν τιμές ως θεάς της γης και της γονιμότητας.

Στα νεότερα χρόνια, η ιστορία του εορτασμού ξεκινά έπειτα από τον τερματισμό του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου, όταν η μητέρα της Αννας Τζάρβις, επικεφαλής εθελοντικής ομάδας γυναικών στη Δυτική Βιρτζίνια, οργανώνει πικνίκ φιλίας και συμβολικές εκδηλώσεις με σκοπό την ενεργό πολιτική δράση του γυναικείου πληθυσμού για την προώθηση της ειρήνης και της συμφιλίωσης των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Παράλληλα, συντάσσει τη «Διακήρυξη για τη Γιορτή της Μητέρας».

Το 1908, η Αννα Τζάρβις, για να τιμήσει τη μητέρα της που είχε φύγει από τη ζωή τρία χρόνια νωρίτερα, διοργανώνει τον πρώτο εορτασμό της Ημέρας της Μητέρας. Η επιτυχία των εκδηλώσεων στη Βιρτζίνια οδηγεί στη γρήγορη επέκτασή τους σε άλλες αμερικανικές Πολιτείες και, τελικά, στην καθιέρωσή της ως επίσημης εορτής, κάθε δεύτερη Κυριακή του Μαΐου, από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Τόμας Γούντροου Ουίλσον, το 1914.

Η Αννα Τζάρβις είναι η εμπνεύστρια ενός εορτασμού που έχασε τον προορισμό για τον οποίο δημιουργήθηκε.   

Απογοήτευση

Ωστόσο, η υιοθέτηση του εορτασμού από την αμερικανική Πολιτεία φέρνει αποτελέσματα εντελώς αντίθετα από εκείνα που περίμενε η εμπνεύστριά του. Η ημέρα που η Τζάρβις οραματιζόταν ως μια ευκαιρία για τα παιδιά να παραμείνουν στο σπίτι και να περάσουν ουσιαστικό χρόνο με τη μητέρα τους, ώστε να την ευχαριστήσουν για όσα τους έχει προσφέρει, μετατρέπεται γρήγορα σε ένα επικερδές εμπορικό πανηγύρι. Λουλούδια, χιλιάδες δώρα, γλυκά και «εκπλήξεις» αντικαθιστούν τον ουσιαστικό χρόνο του παιδιού με τη μητέρα του με επιφανειακές, εμπορικές χειρονομίες.

Η Τζάρβις αντιστέκεται στην αλλοίωση του εορτασμού: διαμαρτύρεται ακόμη και σε συνέδριο ζαχαροπλαστών, διαθέτει μέρος της κληρονομιάς της σε αυτόν τον αγώνα, στέλνει επιστολές διαμαρτυρίας. Ωστόσο, φεύγει από τη ζωή το 1940 μόνη, άπορη και ουσιαστικά ηττημένη από το ίδιο της το δημιούργημα.

Διαφημιστικές καταχωρίσεις για τον πρώτο εορτασμό της Ημέρας της Μητέρας στις 10 Μαΐου 1959.

Στην Ελλάδα, η Γιορτή της Μητέρας φτάνει το 1929, με πρωτοβουλία της Αννας Τριανταφυλλίδου, αντιπροέδρου του Λυκείου των Ελληνίδων, με τις ίδιες -αγνές- προθέσεις του ξεκινήματός της. Ο εορτασμός εντάσσεται στο πλαίσιο της Εβδομάδας του Παιδιού, που πραγματοποιείται στο τέλος της χρονιάς. Οι εκδηλώσεις περιλαμβάνουν ομιλίες σε εκκλησίες, θεατρική παράσταση για 200 άπορες μητέρες, διάλεξη στον «Παρνασσό» και μεγάλη γιορτή στο Ζάππειο, με απαγγελίες ποιημάτων και παραδοσιακούς χορούς από το Λύκειο Ελληνίδων.

Από το 1933, η γιορτή μεταφέρεται στις 2 Φεβρουαρίου, ημέρα της Υπαπαντής, αποκτώντας θρησκευτικό και φιλανθρωπικό χαρακτήρα. Δημιουργείται ο «Δεκάλογος της Μητέρας», ενώ οι εκδηλώσεις συνοδεύονται από τον «Υμνο της Μητέρας» του Γεωργίου Αθάνα (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του μετέπειτα πρωθυπουργού Γεωργίου Αθανασιάδη-Νόβα).

Η μεγάλη αλλαγή

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, ο ηθοποιός και θιασάρχης Κώστας Μουσούρης και ο επιχειρηματίας Κώστας Καραγιάννης πιέζουν με συνεχείς επιστολές τη βασίλισσα Φρειδερίκη και τις γυναικείες οργανώσεις για τη μεταφορά του εορτασμού από τον Φεβρουάριο στη δεύτερη Κυριακή του Μαΐου, όπως συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο. Το αίτημα γίνεται, τελικά, αποδεκτό το 1958 από τα γυναικεία σωματεία και τον Τύπο της εποχής:

«Οι λόγοι που έχουν επιβάλει διεθνώς αυτήν την ημέρα είναι: Πρώτον, ότι είναι Κυριακή -η 2α Φεβρουαρίου σπανίως ήταν Κυριακή- και, έτσι, μπορεί να διαθέσει ο καθένας εύκολα την ημέρα αυτή για τη μητέρα του (αν ζει, να της κάνει τραπέζι ή να την πάει εκδρομή, ενώ, αν δεν ζει, να πάει λίγα λουλούδια στον τάφο της). Δεύτερον, γιατί τον Μάιο υπάρχουν παντού πολλά λουλούδια. Μάλιστα, σε μερικές χώρες υπάρχει το έθιμο, εκείνη την ημέρα, όλοι -άνδρες και γυναίκες- να φορούν ένα λουλούδι: χρωματιστό αν ζει η μητέρα τους, άσπρο αν έχει πεθάνει».

Ετσι, την Κυριακή 10 Μαΐου 1959, ο υπουργός Πρόνοιας Στράτος κηρύσσει, με πρωινό ραδιοφωνικό μήνυμα, τον πρώτο επίσημο εορτασμό της Ημέρας της Μητέρας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ομιλίες σε σχολεία, διαλέξεις, δοξολογίες σε εκκλησίες και εκδηλώσεις σε κινηματογραφικές αίθουσες, ενώ η πανηγυρική συγκέντρωση πραγματοποιείται το απόγευμα της ίδιας ημέρας στον «Παρνασσό».

Κινητοποίηση

Από την πρώτη κιόλας χρονιά κινητοποιείται -έστω έμμεσα- και ο εμπορικός κόσμος της χώρας, ώστε «να αποκτήσει ο εορτασμός αυτός τη λαμπρότητα που έχει σε όλες τις άλλες χώρες του κόσμου». «Σας θυμίζουμε ότι τη 10η Μαΐου εορτάζεται σε όλον τον κόσμο η Ημέρα της Μητέρας. Ευχηθείτε στη μητέρα σας με δωράκια από το ΜΙΝΙΟΝ. Σας τα προσφέρει σε ωραία πακέτα, με έτοιμες συγκινητικές ευχετήριες καρτούλες».

Ανάλογες διαφημίσεις σε ραδιόφωνο και Τύπο, μαζί με στολισμένες βιτρίνες, προτρέπουν μικρούς και μεγάλους να τιμήσουν τη μητέρα τους αγοράζοντάς της λουλούδια, γλυκά και κάθε είδους δώρα, απομακρύνοντας ολοένα και περισσότερο τη γιορτή από τον αρχικό σκοπό της Αννας Τζάρβις.

Παιδική παράσταση για τη Γιορτή της Μητέρας το 1930. Στο κέντρο της φωτογραφίας η νεαρή πρωταγωνίστρια Μελίνα Μερκούρη.

«Η θρησκεία της Μητέρας έχει μόνον πιστούς»

Εκτός από τον επίσημο εορτασμό, κάθε χρόνο οι εφημερίδες δημοσιεύουν κείμενα ανθρώπων των Γραμμάτων και των Τεχνών αφιερωμένα στη μητέρα, όπως το παρακάτω του σημαντικού λογοτέχνη Παύλου Νιρβάνα, που δημοσιεύτηκε στον πρώτο εορτασμό του 1929.

«Ημέρα αφιερωμένη εις την Μητέρα, είναι ημέρα κοινής λατρείας όλων των ανθρώπων. Είναι η εορτή των εορτών της ζωής. Και την εορτήν αυτήν καλούμεθα, από το “Πατριωτικόν Ιδρυμα”, να πανηγυρίσωμεν σήμερον. Μικροί και μεγάλοι, νέοι και γέροντες, δίκαιοι και αμαρτωλοί. Διότι δεν υπάρχει καρδιά ανθρώπου, από τα άδυτα της οποίας να λείπει ο βωμός της Μητέρας. Είναι ο μόνος βωμός που απομένει όρθιος και όταν κρημνισθούν ακόμη όλοι οι άλλοι βωμοί, η μόνη θρησκεία που διατηρεί άσβεστην την ιεράν της δάδα και όταν σβήσει ακόμη εις τα βάθη της συνειδήσεως του ανθρώπου κάθε άλλη λατρεία.

Ολαι αι θρησκείαι έχουν πιστούς και απίστους, έχουν προσηλύτους και εξωμότες. Η θρησκεία της Μητέρας έχει μόνον πιστούς. Διότι είναι η μόνη θρησκεία με την οποίαν γεννάται κανείς και με την οποίαν πεθαίνει. Το βρέφος, που υψώνει τα χεράκια του, από το λίκνον του, προς τον μητρικόν ουρανόν προσεύχεται στην ιδίαν θεότητα στην οποίαν προσεύχεται ο ασπρομάλλης παππούς, όταν επικαλείται, από την κλίνην της αγωνίας του, εκείνην που, αν δεν υπάρχει πλέον γι’ αυτόν, δεν έπαυσεν όμως ποτέ να ζει εις τα ιερά άβατα της ψυχής του.

Ο εμπνευστής της μεταφοράς του εορτασμού από τον Φεβρουάριο στον Μάιο, αλλά και της εμπορευματοποίησής του, Κώστας Μουσούρης, με την Αλίκη Βουγιουκλάκη.

Η εορτή της Μητέρας είναι η εορτή όλων των ανθρώπων και όλων των ηλικιών. Δεν υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μητέρα και άνθρωποι που δεν έχουν. Αυτό είναι ένας τρόπος του λέγειν. Η μητέρα δεν πεθαίνει ποτέ για τον άνθρωπον. Και για όσους την έχασαν και για όσους ακόμη δεν την εγνώρισαν ποτέ είναι πάντοτε παρούσα εις την ζωήν των. Διότι η μητέρα μένει πάντοτε κοντά στο παιδί της, όσαι άβυσσοι και αν τη χωρίσουν απ’ αυτό. Ακόμη και η άβυσσος της αιωνιότητος».