Ρωσία: Το μυστήριο με την πανώλη και τα βιολογικά όπλα

Οι αρχές έχουν βάλει σε καθεστώς καραντίνας όσους την είδαν τις τελευταίες ημέρες πριν από τον θάνατό της. Σαφέστατα υπάρχουν πολύ περισσότερες ερωτήσεις από απαντήσεις σε αυτό το στάδιο της έρευνας, ενώ οι ρωσικές εξηγήσεις θα πρέπει πρώτα να αξιολογηθούν με σκεπτικισμό και ανησυχία προτού δημοσιευθούν. Αλλωστε η κρυψίνοια και η καχυποψία διατρέχουν ιστορικά τη χώρα.

Η Ντάρια Σιπίλοβα πέθανε στο νοσοκομείο κατά τη διάρκεια της νύχτας μεταξύ 1ης και 2ας Οκτωβρίου από σοβαρή πνευμονία. Τα ρωσικά δελτία ειδήσεων -πάντοτε ελεγχόμενα και κατευθυνόμενα- ανέφεραν αρχικά ότι πέθανε από πανούκλα, αφού ένας δοκιμαστικός σωλήνας φέρεται να έσπασε στις 25 Σεπτεμβρίου. Αλλά στις 4 Οκτωβρίου, η Rospotrebnadzor, η υπηρεσία δημόσιας υγείας της Ρωσίας η οποία επιβλέπει το Ινστιτούτο, δήλωσε ότι είχε εντοπιστεί πνευμονία άγνωστης προέλευσης και ότι δεν είχε εντοπιστεί κανένας μικροοργανισμός που να συνδέεται με το έργο της.

Καραντίνα

Άποψη του Κέντρου Ιατρικής Βοήθειας και Διάσωσης, ενός νοσοκομείου για λοιμώδεις ασθένειες, στο Ιρκούτσκ, στη Ρωσία. Πηγή: REUTERS/Stringer

Η επικεφαλής του Rospotrebnadzor, Αννα Πόποβα, πέταξε από τη Μόσχα στο Ιρκούτσκ και έθεσε 194 επαφές σε καραντίνα, με τις περισσότερες από αυτές να νοσηλεύονται για παρακολούθηση. Στις 4 Οκτωβρίου, αξιωματούχος της αμερικανικής κυβέρνησης δήλωσε ότι ο Λευκός Οίκος γνωρίζει την κατάσταση, παρακολουθεί και αξιολογεί τις επιλογές. Αν και η αιτία του θανάτου της Σιπίλοβα είναι ακόμα άγνωστη, το σκοτεινό ιστορικό της Ρωσίας για τα βιολογικά όπλα και την ασφάλεια των απαρχαιωμένων εργαστηρίων εγείρουν τέσσερα ζητήματα που αξίζει να μελετηθούν.

1 Προηγμένο πρόγραμμα: Η Ρωσία έχει μακρά ιστορία πειραματισμού με την πανούκλα ως όπλου και θανατηφόρα εργαστηριακά δυστυχήματα επί Σοβιετικής Ενωσης αλλά και επί διακυβέρνησης Βλαντιμίρ Πούτιν. Το σοβιετικό πρόγραμμα βιολογικών όπλων ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 επί Λένιν, επεκτάθηκε μέχρι τη δεκαετία του 1930 και συνέχισε να αυξάνεται ακόμη και μετά την υπογραφή της Σύμβασης για τα Βιολογικά Οπλα της ΕΣΣΔ το 1972.

Το πρόγραμμα ήταν ιδιαίτερα προηγμένο, με τους επιστήμονες να πειραματίζονται και να συνδυάζουν διαφορετικούς τύπους βιολογικών παραγόντων για να δημιουργήσουν πιο ισχυρά όπλα. Η πανούκλα ήταν φυσικά παράγοντας προτεραιότητας.

2 Επιθετικό πρόγραμμα: Το επιθετικής υφής πρόγραμμα παραγωγής διαφόρων βιολογικών όπλων της Ρωσίας δεν έληξε ποτέ και τα στρατιωτικά εργαστήρια επεκτείνονται. Η ετήσια έκθεση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για το 2025 διαπίστωσε ότι η Ρωσία διατηρεί ένα επιθετικό πρόγραμμα βιολογικών όπλων κατά παράβαση των υποχρεώσεων της συνθήκης. Το γραφείο του διευθυντή της CIA για το 2026 προσθέτει ότι οι Ρώσοι επιστήμονες συνεχίζουν να αναπτύσσουν νέες χημικές και βιολογικές δυνατότητες και προειδοποιούν ότι η βιοτεχνολογία διπλής χρήσης θα μπορούσε να αυξήσει τον κίνδυνο τυχαίων διαρροών παθογόνων ιών.

Δορυφορικές εικόνες που μετέδωσαν αμερικανικά ΜΜΕ τον Οκτώβριο του 2024 έδειξαν περίπου δέκα νέα κτίρια που καλύπτουν περισσότερα από 250.000 τετραγωνικά πόδια στο Σεργκιβέτ Ποσάντ-6, στρατιωτική τοποθεσία βορειοανατολικά της Μόσχας. Οι ειδικοί δήλωσαν ότι ο σχεδιασμός των κτιρίων ήταν συνεπής με τα εργαστήρια υψηλού περιορισμού, αν και η Ρωσία λέει ότι το έργο εκεί είναι αμυντικό.

Τον περασμένο μήνα, ο «Ε.Τ.» και ο υπογράφων παρουσίασαν ένα άρθρο ότι το Κέντρο Πειραματικής Φυσιολογίας (ένα νέο εργαστηριακό συγκρότημα στο νησί Λίσι, στην περιφέρεια Τβερ) διευθύνεται από τον Βλαντιμίρ Μαξίμοφ που είχε ηγηθεί της στρατιωτικής μονάδας ιολογίας που μετεξελίχθηκε στο 48ο Κεντρικό Ερευνητικό Ινστιτούτο, τον ρωσικό οργανισμό έρευνας για τη στρατιωτική βιολογική άμυνα.

Τον περασμένο Αύγουστο, η ουκρανική στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών ισχυρίστηκε ότι το κέντρο διεξάγει πειράματα με επικίνδυνους ιούς για λογαριασμό των Ενόπλων Δυνάμεων. Αν και ο θάνατος της Σιπίλοβα σημειώθηκε σε διαφορετική ερευνητική εγκατάσταση και δεν έχει συνδεθεί με τα εν λόγω προγράμματα, οι εξελίξεις αυτές καταδεικνύουν το διαρκές ενδιαφέρον της Ρωσίας για τη βιολογική έρευνα σε στρατιωτικό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένων εργασιών που ενδέχεται να έχουν εφαρμογές διπλής χρήσης.

Η έκθεση των ΗΠΑ για την εκτίμηση απειλών του 2026 καταγράφει χιλιάδες ρωσικές χημικές επιθέσεις κατά ουκρανικών δυνάμεων από το 2022 και μετά, αν και επισημαίνει ότι η Μόσχα πιθανότατα θα συνεχίσει να τηρεί τον κανόνα κατά της χρήσης χημικών, βιολογικών και πυρηνικών όπλων σε μεγάλη κλίμακα, εκτός εάν υπάρξει «σημαντική μεταβολή» στην πορεία του πολέμου.

Η άρνηση και η προσπάθεια αποπροσανατολισμού αποτελούν μέρος της τακτικής του Κρεμλίνου όσον αφορά τις τοξίνες και τους βιολογικούς παράγοντες. Τον Φεβρουάριο του 2026, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σουηδία, η Γαλλία, η Γερμανία και οι Κάτω Χώρες δήλωσαν ότι ο ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι, ο οποίος πέθανε σε ρωσική φυλακή το 2024, δηλητηριάστηκε με επιβατιδίνη, τοξίνη που εντοπίζεται σε βατράχους της Νότιας Αμερικής (γνωστούς για τις δηλητηριώδεις εκκρίσεις τους).

Το Κρεμλίνο χαρακτήρισε την κατηγορία «μεροληπτική και αβάσιμη». Οι τοξίνες εμπίπτουν στη Σύμβαση για τα Βιολογικά Οπλα, γεγονός που καθιστά το εύρημα αυτό σημαντικό για το ευρύτερο ζήτημα της συμμόρφωσης του Κρεμλίνου με τη συνθήκη και της διαφάνειας σχετικά με τις ουσίες που αυτή καλύπτει.

Οι σοβιετικές αρχές είχαν αποδώσει την επιδημία άνθρακα στο Σβερντλόφσκ σε ακατάλληλο κρέας, ενώ η Μόσχα σήμερα κατηγορεί συστηματικά τις ΗΠΑ, χωρίς αποδεικτικά στοιχεία, ότι λειτουργούν εργαστήρια βιολογικών όπλων στην Ουκρανία. Αυτό το ιστορικό δίνει στους παρατηρητές λόγους να εξετάζουν με σκεπτικισμό και τις επίσημες εξηγήσεις που δίνονται για την υπόθεση στο Ιρκούτσκ.

3 Ιστορικό ατυχημάτων: Το τραγικό και μελανό ιστορικό της Ρωσίας όσον αφορά την ασφάλεια και τη διαφάνεια εγείρει αμφιβολίες για το αν ο κόσμος θα μάθει την πλήρη αλήθεια. Το ιστορικό της Ρωσίας στην απόκρυψη προηγούμενων περιστατικών που σχετίζονται με βιολογικούς παράγοντες καθιστά ιδιαίτερα μη πειστικές τις πρώτες αντικρουόμενες αναφορές. Η ρυθμιστική αρχή Rospotrebnadzor δηλώνει ότι η αιτία θανάτου της Σιπίλοβα παραμένει άγνωστη και ότι δεν σημειώθηκε εργαστηριακό ατύχημα, ωστόσο, σύμφωνα με πληροφορίες, τα περισσότερα από τα περίπου 200 άτομα με τα οποία είχε έρθει σε επαφή νοσηλεύτηκαν για παρακολούθηση.

Ο επικεφαλής της περιφέρειας Μπουριατία έγραψε αρχικά ότι η Σιπίλοβα πέθανε από πανώλη, αλλά στη συνέχεια τροποποίησε την ανάρτηση αναφέροντας ότι ενδέχεται να πέθανε από κάτι άλλο. Το ανεξάρτητο τοπικό ειδησεογραφικό μέσο Lyudi Baikala, επικαλούμενο πηγή από τις αρχές επιβολής του νόμου, μετέδωσε ότι αξιωματικοί της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB) συνόδευαν τα ασθενοφόρα που μετέφεραν τα άτομα που είχαν έρθει σε επαφή μαζί της. Η Ρωσία έχει ιστορικό εργαστηριακών ατυχημάτων και επακόλουθων προσπαθειών συγκάλυψης.

Το 1979, στο Σβερντλόφσκ, βάκιλος του άνθρακα διέφυγε από στρατιωτική εγκατάσταση, προκαλώντας τον θάνατο τουλάχιστον 70 ανθρώπων. Για σχεδόν δεκατρία χρόνια, οι Σοβιετικοί αξιωματούχοι απέδιδαν το συμβάν σε μολυσμένο κρέας, έως ότου ο Γέλτσιν παραδέχτηκε την ευθύνη του στρατού το 1992. Η συγκάλυψη καθυστέρησε την ακριβή καταγραφή ενός θανατηφόρου εργαστηριακού ατυχήματος για περισσότερο από μία δεκαετία. Η Ρωσία καταγράφει επίσης χαμηλές επιδόσεις στις διεθνείς αξιολογήσεις σχετικά με τη βιολογική ασφάλεια και την εποπτεία.

4 Νέος μεγάλος κίνδυνος: Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να επιτείνει τους κινδύνους που ενέχει η έρευνα σε περιβάλλοντα με ανεπαρκή εποπτεία. Δεν υπάρχουν δημόσια διαθέσιμα στοιχεία που να συνδέουν την ΑΙ με το συγκεκριμένο περιστατικό, ενώ το βακτήριο της πανώλης είναι γνωστό και αντιμετωπίζεται με αντιβιοτικά εφόσον εντοπιστεί εγκαίρως.

Το 2024, λειτουργούσαν 51 εργαστήρια επιπέδου βιοασφάλειας 4 (BSL-4) σε 28 χώρες. Καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται στον χώρο της βιολογικής έρευνας, οι τεχνολογικές εξελίξεις ενδέχεται να ξεπεράσουν τους μηχανισμούς εποπτείας που αποσκοπούν στη διασφάλιση της ασφάλειας των εν λόγω εργασιών, ιδίως σε χώρες με ασθενέστερα υφιστάμενα πλαίσια βιοασφάλειας.

• Επί αρκετά χρόνια ο υπογράφων είχε ασχοληθεί με τον βιολογικό και χημικό αφοπλισμό στο εξωτερικό και ειδικά με μεθόδους βιοασφάλειας.