Η ανακάλυψη, που έλαβε χώρα στην αρχαία Οξύρρυγχο (τη σημερινή Αλ Μπανάσα), σηματοδοτεί την πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία που ένα κλασικό λογοτεχνικό κείμενο εντοπίζεται ενσωματωμένο στη διαδικασία του βαλσαμώματος, προσφέροντας μια σπάνια ματιά στην πνευματική ζωή της Αιγύπτου πριν από 1.600 χρόνια.

Η Αρχαιολογική Αποστολή της Οξυρρύγχου, υπό τη διεύθυνση του Ινστιτούτου Μελετών Αρχαίας Εγγύς Ανατολής (IPOA) του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, πραγματοποίησε την ανασκαφή μεταξύ Νοεμβρίου 2025 και Φεβρουαρίου 2026. Η ομάδα, με επικεφαλής τις Μέτε Μάσκορτ και Έστερ Πονς, εργαζόταν στον Τομέα 22 της νεκρόπολης Αλ Μπανάσα, όταν η Νούρια Καστεγιάνο εντόπισε στον Τάφο 65 μια μούμια της ρωμαϊκής περιόδου που έκρυβε ένα μυστικό.

Κατά την εξέταση, οι αρχαιολόγοι έμειναν έκπληκτοι διαπιστώνοντας ότι στη μούμια και συγκεκριμένα στην κοιλιακή χώρα του νεκρού είχε τοποθετηθεί ένας πάπυρος ως μέρος του τελετουργικού. Ενώ στο παρελθόν έχουν βρεθεί πάπυροι σε αντίστοιχες θέσεις, αυτοί περιείχαν αποκλειστικά μαγικά ξόρκια ή θρησκευτικές οδηγίες για το ταξίδι στον κάτω κόσμο. Η εργαστηριακή ανάλυση που ακολούθησε στις αρχές του 2026 από την παπυρολόγο Λέα Μάσια και τον καθηγητή Ιγνάσι-Χαβιέρ Αδιέγο, αποκάλυψε ότι το κείμενο δεν ήταν θρησκευτικό, αλλά το επικό ποίημα του Ομήρου.

Το απόσπασμα που ταυτοποιήθηκε ανήκει στη Β’ Ραψωδία της Ιλιάδας και περιλαμβάνει τον περίφημο «Κατάλογο των Πλοίων». Πρόκειται για το εμβληματικό εκείνο απόσπασμα όπου ο ποιητής απαριθμεί τις ελληνικές δυνάμεις που συγκεντρώθηκαν στην Αυλίδα με προορισμό την Τροία. Η επιλογή ενός κειμένου που εξυμνεί τον ηρωισμό, την τιμή και τη θνητότητα για να συνοδεύσει έναν νεκρό στην αιωνιότητα, εγείρει συναρπαστικά ερωτήματα.

«Η πραγματική καινοτομία είναι η εύρεση ενός λογοτεχνικού παπύρου σε ταφικό πλαίσιο», δήλωσε ο καθηγητής Αδιέγο σύμφωνα με το phys.org. «Μέχρι τώρα, το περιεχόμενο τέτοιων ευρημάτων μέσα σε κάποια μούμια είχε σχέση κυρίως με τη μαγεία. Η ενσωμάτωση της Ιλιάδας στη μουμιοποίηση δείχνει τη βαθιά επιρροή της ελληνικής παιδείας στην κοινωνική ελίτ της περιοχής».

Οξύρρυγχος: Η πόλη των παπύρων

Η Οξύρρυγχος, γνωστή στην αρχαία Αίγυπτο ως Per-Medjed, υπήρξε σύμφωνα με τον Independent ένα από τα σημαντικότερα διοικητικά και πολιτιστικά κέντρα της ελληνορωμαϊκής περιόδου. Βρίσκεται περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου, δίπλα στον παραπόταμο Μπαρ Γιουσέφ. Η πόλη είναι παγκοσμίως γνωστή στους κύκλους των μελετητών, καθώς από το τέλος του 19ου αιώνα έχουν ανακαλυφθεί εκεί χιλιάδες πάπυροι που διέσωσαν χαμένα έργα της αρχαιότητας.

Ωστόσο, η συγκεκριμένη ανακάλυψη είναι διαφορετική. Δεν πρόκειται για ένα κείμενο που απορρίφθηκε σε κάποια αρχαία χωματερή, αλλά για ένα αντικείμενο που σφραγίστηκε με πηλό μέσα στο σώμα του θανόντος. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι κατά τη ρωμαϊκή εποχή, οι παραδοσιακές αιγυπτιακές πρακτικές —όπως η χρήση νάτρον (ανθρακικό νάτριο) για την αφυδάτωση του σώματος— συνυπήρχαν με ελληνικά και ρωμαϊκά στοιχεία. Η αντικατάσταση των κανωπικών αγγείων με τη με λινό και παπύρους που περιείχαν ελληνική γραμματεία για «περιτύλιγμα» του σώματος αποτελεί μια μοναδική πολιτισμική σύνθεση.

Μυστήριο για την επιλογή της Ιλιάδας στη μούμια

Παρά τον ενθουσιασμό, η επιστημονική κοινότητα παραμένει προβληματισμένη για το «γιατί». Γιατί η Ιλιάδα; Το έπος, που χρονολογείται γύρω στο 800 π.Χ., επικεντρώνεται στη μῆνιν του Αχιλλέα και τη μοίρα των ηρώων. Ίσως για τον συγκεκριμένο νεκρό, η ομηρική ποίηση να αποτελούσε ένα πνευματικό φυλακτό ισάξιο των παραδοσιακών αιγυπτιακών συμβόλων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι προηγούμενες ανασκαφές στην περιοχή έχουν φέρει στο φως μούμιες με «χρυσές γλώσσες», ένα σύμβολο που επέτρεπε στον νεκρό να μιλάει στους Θεούς. Η παρουσία του Ομήρου υποδηλώνει ότι στην Οξύρρυγχο της ρωμαϊκής εποχής, η γνώση των ελληνικών γραμμάτων θεωρούνταν ίσως απαραίτητο διαβατήριο για την επόμενη ζωή.

Η συνέχεια της αποστολής

Η Ισπανική Αρχαιολογική Αποστολή, η οποία ξεκίνησε το 1992 υπό τον καθηγητή Γιοσέπ Παδρό, αποτελεί μία από τις πιο σταθερές επιστημονικές παρουσίες στην Αίγυπτο. Η τελευταία αυτή ανασκαφική περίοδος αποκάλυψε επίσης ένα συγκρότημα με τρεις ασβεστολιθικούς θαλάμους και διακοσμημένες σαρκοφάγους, αν και πολλές είχαν υποστεί ζημιές από αρχαιοκάπηλους του παρελθόντος.

Η μούμια με την Ιλιάδα σώθηκε από τη λήθη για να μας υπενθυμίσει ότι η ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με το υψηλό και το επικό δεν γνωρίζει σύνορα, ούτε τελειώνει με τον θάνατο. Η ανάλυση των ευρημάτων συνεχίζεται, με τους ερευνητές να ελπίζουν ότι θα ανακαλύψουν περισσότερα για την ταυτότητα του ατόμου που επέλεξε να ταξιδέψει στην αιωνιότητα «συνομιλώντας» με τον Όμηρο.