Η ελληνική αρχιτεκτονική 3000 ετών σε μία έκθεση

Τι μπορεί να συνδέει τον Παρθενώνα με ένα σύγχρονο κτίριο, τη Στοά του Αττάλου με το Ωδείο Αθηνών και ένα ιωνικό κιονόκρανο με τις αρχιτεκτονικές δημιουργίες του 20ού αιώνα; Ποιο είναι το κεντρικό στοιχείο στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής ταυτότητας της χώρας μας; Γιατί μια χώρα με τόσο σημαντικό αρχιτεκτονικό πλούτο δεν διαθέτει ένα Μουσείο Αρχιτεκτονικής;

Οι απαντήσεις θα δοθούν στην έκθεση «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα | Architecture in Greece – Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος», η οποία παρουσιάζεται από χθες, 17 Οκτωβρίου, και θα διαρκέσει έως τις 17 Ιανουαρίου στο Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων στην Αθήνα. Η έκθεση τελεί υπό την αιγίδα της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής, του υπουργείου Πολιτισμού, της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας και του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, καθώς και με την υποστήριξη του Μουσείου Ακρόπολης, του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΣΑΔΑΣ – Πανελλήνια Eνωση Αρχιτεκτόνων και του Συλλόγου των Αθηναίων.

Συνεργασία

Πρόκειται για μια πρωτοποριακή έκθεση, καρπό της συνεργασίας τεσσάρων διακεκριμένων επιστημόνων, οι οποίοι, με διαφορετικές ερευνητικές και ακαδημαϊκές διαδρομές, συνδυάζουν τις γνώσεις και τις διαφορετικές προσεγγίσεις τους στην αρχιτεκτονική, συνθέτοντας μια εκθεσιακή αφήγηση που καλύπτει περίπου 3.000 χρόνια Ιστορίας και αναδεικνύει συνέχειες, τομές και απρόσμενες συγγένειες ανάμεσα σε έργα που απέχουν μεταξύ τους αιώνες.

«Η έκθεση φέρει τον τίτλο “Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα” και όχι “Ελληνική Αρχιτεκτονική”, επειδή έχει ως καθοριστικό στοιχείο την έννοια του τόπου», εξηγεί στον «Ε.Τ.» ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής Παναγιώτης Πάγκαλος, ο οποίος είχε την πρωτοβουλία για τη διοργάνωση της έκθεσης. Οπως μας διηγείται ο κ. Πάγκαλος, όλα ξεκίνησαν από τη συνάντησή του με τον Πρόεδρο της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη, στον οποίο παρουσίασε το όραμά του για τη δημιουργία ενός Ελληνικού Μουσείου Αρχιτεκτονικής, με μόνιμο ερευνητικό, εκπαιδευτικό και πολιτιστικό ρόλο και ως πρώτο βήμα πρότεινε τη διοργάνωση μιας μεγάλης έκθεσης στο Δημόσιο Καπνεργοστάσιο.

Ανταπόκριση

Με τη θετική ανταπόκριση του Προέδρου της Βουλής, συγκρότησε την επιμελητική ομάδα, προσκαλώντας τους καθηγητές Μανόλη Κορρέ, Δημήτρη Φιλιππίδη και Σταύρο Αλιφραγκή να συμμετάσχουν στο εγχείρημα. «Θέλουμε να μιλήσουμε για όλα τα έργα αρχιτεκτονικής που έχουν γίνει στην Ελλάδα, ακόμη κι αν οι αρχιτέκτονές τους είναι ξένοι. Να αναδείξουμε την αρχιτεκτονική που έχει δημιουργηθεί σε αυτόν τον τόπο, ανεξάρτητα από τον δημιουργό που την πρότεινε, ανά τους αιώνες», διευκρινίζει ο καθηγητής, δίνοντας το στίγμα της έκθεσης που αναδεικνύει τη διαχρονική αρχιτεκτονική δημιουργία στον ελληνικό χώρο.

Η έκθεση αναπτύσσεται σε τρεις βασικούς άξονες, όπως εξηγεί ο κ. Πάγκαλος, με αφετηρία τη σκέψη του Δημήτρη Πικιώνη για τη «μυστηριακή γλώσσα του σχήματος» και την ικανότητα της μορφής να συνομιλεί με τον ιστορικό χρόνο. Ενοποιητικό στοιχείο αποτελούν ο ελληνικός τόπος -φυσικός και ανθρωπογενής- και οι πολιτισμικές διασυνδέσεις που τον διαμόρφωσαν. Αρχιτεκτονικά σχέδια και σκίτσα, προπλάσματα, φωτογραφίες, έργα τέχνης, βιβλία, περιοδικά, κινηματογραφικά αποσπάσματα και υλικό από σημαντικά δημόσια και ιδιωτικά αρχεία συγκροτούν ένα πολύπλευρο σώμα τεκμηρίων. Η έκθεση απευθύνεται τόσο στους ειδικούς όσο και στο ευρύ κοινό, προβάλλοντας την αρχιτεκτονική ως ουσιώδες μέρος της συλλογικής μνήμης και της πολιτισμικής ταυτότητας της χώρας.

«Διάλογοι»

Ο πρώτος θεματικός άξονας, όπως περιγράφει ο καθηγητής, αναδεικνύει τη διαχρονική σχέση της αρχιτεκτονικής με τις υπόλοιπες τρεις καλές τέχνες, τη γλυπτική, τη ζωγραφική και τη μουσική. Αναδεικνύεται η διαρκής διαλεκτική της αρχιτεκτονικής με τις άλλες καλές τέχνες, μέσα από μορφές, υλικά, τεχνικές και συμβολισμούς. Ετσι, δίπλα στα αρχιτεκτονικά έργα παρουσιάζονται και εικαστικές δημιουργίες που διερευνούν έννοιες όπως η γεωμετρία, ο χώρος, ο τόπος και η ίδια η αρχιτεκτονική, φωτίζοντας τις μεταξύ τους συνδέσεις από την αρχαιότητα έως σήμερα.

Το δεύτερο μέρος της εκθεσιακής αφήγησης βασίζεται στις λεγόμενες «ροές φωτογραφιών». Πρόκειται για μια αλληλουχία περίπου 3.000 φωτογραφιών αρχιτεκτονικών έργων και λεπτομερειών. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη, δημιουργώντας απρόσμενους διαλόγους ανάμεσα σε κτίρια και αρχιτεκτονικές μορφές που μπορεί να απέχουν μεταξύ τους ακόμη και χιλιάδες χρόνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπως εξηγεί ο κ. Πάγκαλος, είναι η Στοά του Αττάλου, που «συνομιλεί» με τη στοά του Ωδείου Αθηνών, έργου του αρχιτέκτονα Ιωάννη Δεσποτόπουλου.

Συγγένειες

«Ανεξαρτήτως χρονικής δημιουργίας, αν ένα έργο ανήκει στο 500 π.Χ. ή στο 2000 μ.Χ., μπορούν αυτά να συνομιλούν μεταξύ τους», επισημαίνει ο καθηγητής, περιγράφοντας μορφές που διαλέγονται μέσα στον χρόνο και στον ίδιο τόπο. Αυτές οι «εκλεκτικές συγγένειες» αναδεικνύονται μέσα από μικρές και μεγάλες αρχιτεκτονικές μορφές. Η διαδοχή των εικόνων θυμίζει κινηματογραφική ταινία, καθώς ο επισκέπτης παρακολουθεί μια συνεχή εναλλαγή φωτογραφιών από κτίρια και αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες διαφορετικών περιόδων.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η ποικιλία του φωτογραφικού υλικού. Δίπλα σε φωτογραφίες υψηλής ποιότητας από μουσεία και αρχεία παρουσιάζονται εικόνες τραβηγμένες με κινητά τηλέφωνα ή φωτογραφικές μηχανές Polaroid, καθώς και φωτογραφίες από αποκόμματα εφημερίδων.

40 ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ

«Μια ιστορική διαδρομή περίπου 3.000 ετών»

Στη μεγάλη εκθεσιακή διαδρομή, μήκους περίπου 100 μέτρων, οι επισκέπτες δεν συναντούν μόνο τις αλληλουχίες των χιλιάδων φωτογραφιών, αλλά και 40 εμβληματικά δείγματα αρχιτεκτονικής, τα οποία παρουσιάζονται σε αυτόνομες εκθεσιακές κατασκευές (stands). «Πρόκειται για χαρακτηριστικά παραδείγματα που επέλεξε η επιστημονική επιτροπή, καλύπτοντας μια ιστορική διαδρομή περίπου 3.000 ετών, από την προϊστορία έως τη σύγχρονη εποχή», σημειώνει ο κ. Πάγκαλος.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Παρθενώνας, η Μονή Δαφνίου, έργα του Δημήτρη Πικιώνη, του Αρη Κωνσταντινίδη, του Νίκου Βαλσαμάκη, αλλά και συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά στοιχεία που διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ιωνικό κιονόκρανο, στο οποίο είναι αφιερωμένη μία από τις αυτόνομες ενότητες με την επιστημονική συμβολή του Μανόλη Κορρέ.

Δύο στοιχεία

Μέσα από αυτήν τη συνθετική ανάγνωση της αρχιτεκτονικής ως τέχνης, επιστήμης, πολιτισμικής έκφρασης και ιστορικού τεκμηρίου, που ξεδιπλώνεται ως διάλογος ανάμεσα σε έργα διαφορετικών εποχών, αναζητώντας συνέχειες, συγγένειες, τομές και μετασχηματισμούς. Ανάμεσα στα όσα θα ανακαλύψει ο επισκέπτης στην έκθεση, ο κ. Πάγκαλος ξεχωρίζει δύο βασικά στοιχεία.

Το πρώτο είναι ο τεράστιος αρχιτεκτονικός πλούτος της Ελλάδας, το εύρος και η ποιότητα του οποίου δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί επαρκώς από το ευρύ κοινό. Το δεύτερο και, κατά τον ίδιο, σημαντικότερο στοιχείο είναι η βαθιά σχέση της αρχιτεκτονικής με το φως. «Η αρχιτεκτονική στον ελληνικό τόπο συνδέεται πολύ με το φως», τονίζει, εξηγώντας ότι το φως, ο αέρας, το νερό και η γη συνδέονται στενά με την αρχιτεκτονική δημιουργία, με το φως να έχει κυρίαρχο ρόλο στον ελληνικό χώρο.

Ο καθηγητής Παναγιώτης Πάγκαλος μιλά στον «Ε.Τ.» για τη μεγάλη έκθεση, που επιμελείται μαζί με τους Μανόλη Κορρέ, Δημήτρη Φιλιππίδη και Σταύρο Αλιφραγκή

«Το θέμα δεν είναι αν αντέχει ο χώρος, αλλά η κοινωνία»

Η συζήτηση στρέφεται στη σύγχρονη πραγματικότητα, στην έντονη οικοδομική δραστηριότητα, στην υπερδόμηση και τις πιέσεις του υπερτουρισμού. «Το θέμα δεν είναι αν αντέχει ο χώρος, είναι αν αντέχει η κοινωνία», επισημαίνει ο Παναγιώτης Πάγκαλος, εξηγώντας ότι οι πόλεις μπορούν να επεκταθούν μέσω πολεοδομικών ρυθμίσεων και αλλαγών στους οικοδομικούς κανονισμούς.

Το ερώτημα που πρέπει να τεθεί είναι αν μια κοινωνία μπορεί να υποστηρίξει οικονομικά και κοινωνικά αυτήν την ανάπτυξη, χωρίς να δημιουργηθούν συνθήκες που καθιστούν ανυπόφορη την καθημερινή ζωή. Για να εξηγήσει τη θέση του, ανατρέχει στην αρχαιότητα, όταν το μέγεθος των πόλεων και ο αριθμός των κατοίκων τους συνδέονταν με το πολίτευμα, καθώς η αύξηση του πληθυσμού και των αποστάσεων επηρέαζε τη δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών στα κοινά.

«Τα όρια είναι πάντοτε κάτι το οποίο δεν αφορά κυρίως την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία, αλλά αφορά τη ζωή που θέλουμε να έχουμε σε σχέση με το πολίτευμα που θέλουμε», τονίζει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και εξηγεί ότι η αντοχή απέναντι στον υπερτουρισμό «συνδέεται με τον τρόπο ζωής και τις αξίες που επιλέγει μια κοινωνία».

Info

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ARCHITECTURE IN GREECE

ΕΚΘΕΣΗ

ΠΟΥ:

Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων, Λένορμαν 218, Αθήνα

ΠΟΤΕ:

17/10/2026-17/01/2027

ΗΜΕΡΕΣ & ΩΡΕΣ:

Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή 11:00-19:00

ΕΠΙΣΗΜΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ:

Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2026, ώρα 19:00