Ένας ολόκληρος κόσμος, σμιλεμένος σε ξύλο, πέτρα και μάρμαρο. Κάτοικοί του είναι πρόσωπα οικεία αλλά και άγνωστα, άγιοι, μορφές της φύσης και της ιστορίας, οικογενειακές μνήμες που απέκτησαν μορφή. Γύρω τους απλώνεται ο ηπειρώτικος ορίζοντας.
Στα Γιάννενα, το Μιτσικέλι υψώνεται απέναντι από την πόλη και καθρεφτίζεται στα νερά της Παμβώτιδας. Στο Ανατολικό Ζαγόρι, στην πανέμορφη Βωβούσα, ο ποταμός Αώος διασχίζει το χωριό, περνά κάτω από το πέτρινο γεφύρι και συνεχίζει την αδιάκοπη πορεία του… Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο τόπους, στα Ιωάννινα, όπου ζει και εργάζεται, και στο χωριό του, όπου γεννήθηκε και επιστρέφει συχνά, απλώνεται η προσωπική γεωγραφία του αυτοδίδακτου γλύπτη, ζωγράφου και αγιογράφου Ιωάννη Καζάνα. Από τη φύση, τη θρησκεία, την πίστη και τις μνήμες του αντλεί τα θέματα και τις μορφές που μεταφέρει στα έργα του. Πρόκειται για χειροποίητες δημιουργίες φιλοτεχνημένες χωρίς τη συνδρομή της σύγχρονης τεχνολογίας, με ανάγλυφες και εγχάρακτες λεπτομέρειες που διατηρούν ορατό το αποτύπωμα του λαϊκού χειροτέχνη.
Επί 55 χρόνια
«Ασχολούμαι με τη δημιουργία χειροποίητων γλυπτών εδώ και 55 χρόνια. Είμαι αυτοδίδακτος καλλιτέχνης. Σκαλίζω το ξύλο, την πέτρα και το μάρμαρο. Ζωγραφίζω και χρησιμοποιώ το κερί, εφαρμόζοντας τη λεγόμενη εγκαυστική τεχνική, που έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα», λέει στον «Ε.Τ.» ο κ. Καζάνας, καθώς μας ξεναγεί στην αθέατη πλευρά των δημιουργιών του.
Οι χειροποίητες δημιουργίες που είναι φιλοτεχνημένες με ανάγλυφες και εγχάρακτες λεπτομέρειες χωρίς τη συνδρομή της σύγχρονης τεχνολογίας διατηρούν ορατό το αποτύπωμα του λαϊκού χειροτέχνη.
Από πού, όμως, μπορεί να αρχίσει κανείς να ξετυλίγει το νήμα μιας ζωής που μετρά χιλιάδες χτυπήματα του σκαρπέλου; Ετσι, άρχισε η δική μας «ανασκαφή» στα σωθικά ενός κόσμου φτιαγμένου από ξύλο, πέτρα, μνήμη και αφοσίωση. Κάθε χάραξη μαρτυρά την παρουσία του χεριού, την υπομονή και την εμπειρική γνώση που κατακτήθηκε μέσα σε 55 χρόνια αδιάκοπης δημιουργίας.
Σε μια εποχή κατά την οποία τα παραδοσιακά επαγγέλματα της ξυλοτεχνίας υποχωρούν και οι τεχνικές τους κινδυνεύουν να χαθούν, το έργο του σκαλιστή δεν αποτελεί αποκλειστικά μια προσωπική κληρονομιά, αλλά κυρίως διασώζει έναν τρόπο εργασίας, τις αξίες και την παράδοση ενός τόπου, κρατώντας τη χειροτεχνία ζωντανή, όχι ως απολίθωμα του παρελθόντος, αλλά ως ενεργό κύτταρο δημιουργίας που διατρέχει τη ζωή στην Ηπειρο.
Βαθιά γνώση
Συζητώντας με τον κ. Καζάνα, αντιλαμβάνεσαι ότι πίσω από έναν άριστο σκαλιστή και αγιογράφο δεν βρίσκεται μόνο το ταλέντο, αλλά και η βαθιά εμπειρική γνώση που αποκτάται με τα χρόνια. Για να διασωθούν, όμως, η ξυλοτεχνία, όπως και όλα τα παραδοσιακά επαγγέλματα που σταδιακά χάνονται, χρειάζεται θεσμική φροντίδα και μετάδοση εμπειρικών γνώσεων στις νεότερες γενιές.
Διαβάστε Επίσης
Εκείνο που τον συγκινεί περισσότερο είναι η σκέψη ότι αυτός ο μοναδικός σμιλεμένος κόσμος, τον οποίο δημιούργησε, έχει ανάγκη πλέον να συναντήσει το ευρύ κοινό. Στα 73 χρόνια του, ο κ. Καζάνας αναζητά μία θέση για την προσωπική καλλιτεχνική κληρονομιά του στην καρδιά των Ιωαννίνων. Στο σπίτι του έχει διαμορφωθεί ένα ιδιότυπο «θησαυροφυλάκιο»: έργα σκαλισμένα με σκαρπέλα, υπομονή και ακρίβεια. Πρόκειται για δημιουργίες από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα.
Πολλές από αυτές δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ στο ευρύ κοινό. Παραμένουν συγκεντρωμένες, τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη, σαν ψηφίδες μίας ιδιότυπης αυτοβιογραφίας. Εκεί βρίσκονται τα ξενύχτια μετά τη δουλειά του σε ξυλουργείο, η πίστη, η αγάπη για τη φύση, οι μνήμες των γονιών και των παππούδων και η επίμονη ανάγκη ενός καλλιτέχνη να δώσει μορφή σε όσα δεν μπορούσε πάντοτε να εκφράσει με λόγια.
Η επιθυμία του
Συγκινείται καθώς μιλά για τα έργα του, που αποτελούν, όπως λέει, μαζί με τους γιους του, «το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής μου». Δεν θέλει να τα σκορπίσει ούτε να τα δει να καταλήγουν σε ιδιωτικές συλλογές. Επιθυμεί να παραμείνουν ενωμένα και να παρουσιαστούν οργανωμένα, «σαν ένα μικρό μουσείο».
«Το όνειρό μου είναι τα έργα μου να τα δει ο κόσμος», ομολογεί ο κ. Καζάνας, με την ίδια στιβαρή ειλικρίνεια και αυθεντικότητα που διακρίνουν το ξύλο και την πέτρα. Και μας θυμίζει τη βαθύτερη επιθυμία κάθε δημιουργού: όσα έργα τέχνης γεννιούνται στη μοναξιά του εργαστηρίου να συναντούν το βλέμμα των ανθρώπων.
Χωρίς δάσκαλο ή σπουδές, αλλά με ταλέντο και μεράκι
Αυτοδίδακτος γλύπτης και ζωγράφος σε ξύλο και πέτρα, ο Ιωάννης Καζάνας εργάστηκε επί δεκαετίες ως ξυλουργός, μαθαίνοντας να αναγνωρίζει κάθε είδους ξύλου. «Το ξύλο έχει τη δική του ιστορία. Πρέπει να το προσέξεις και να το ακούσεις» μας λέει. «Η γλυπτική απαιτεί μεγάλη ευαισθησία, λεπτότητα και ακρίβεια», τονίζει.
Οταν τον ρωτάμε πόσος χρόνος απαιτείται για να ολοκληρωθεί ένα έργο, ο κ. Καζάνας απαντά: «Εξαρτάται από το μέγεθος και τη δυσκολία του. Ενα μεγάλο και σύνθετο έργο μπορεί να χρειαστεί ακόμη και έναν χρόνο. Αλλα μπορεί να ολοκληρωθούν σε δύο ή τρεις μήνες. Καθώς δουλεύω, το έργο εξελίσσεται. Βλέπω τι μπορεί να προστεθεί ακόμη και αφήνω τη μορφή να με οδηγήσει».
γλύπτη μας λέει, περιγράφοντας το τοπίο που ορίζει ακόμη τους ρυθμούς της ζωής του. Δεν είχε δάσκαλο ούτε ακολούθησε οργανωμένες καλλιτεχνικές σπουδές. Είχε μονάχα το ταλέντο και το μεράκι που μεγάλωναν χέρι χέρι μέσα στο ηπειρώτικο τοπίο.
