Cycladic Identity: Προφορικές μαρτυρίες και 250 φωτογραφίες ζωντανεύουν την ιστορία των μεταλλείων Σερίφου

Αυτή τη φορά, καταγράφουν τις μνήμες και τις αφηγήσεις των ανθρώπων των μεταλλείων, τις ιστορίες και τις εμπειρίες τους, που καθόρισαν πτυχή της ταυτότητας του νησιού.

Για δεκαετίες, η βιωματική ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου διασωζόταν κυρίως μέσα από τις προφορικές αφηγήσεις των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν εκεί. Καθώς όμως οι γενιές παρέρχονται, οι μαρτυρίες αυτές της βιομηχανικής κληρονομιάς του νησιού, έπρεπε να διαφυλαχτούν, πριν χαθούν οριστικά. Έτσι, με τη στήριξη του Cycladic Identity, δημιουργήθηκε ένα ψηφιακό αρχείο με σπάνιο αρχειακό υλικό, ιστορικά τεκμήρια, φωτογραφίες και προφορικές μαρτυρίες που θα εμπλουτίζεται διαρκώς.

Το αρχείο περιλαμβάνει 11 video με τις προφορικές μαρτυρίες δέκα μεταλλωρύχων και απογόνων τους, ένα λεύκωμα, έντυπο και ψηφιακό, με 250 φωτογραφίες, σπάνια έγγραφα και δημοσιεύματα εκείνης της εποχής και QR codes σε ιστορικά σημεία των μεταλλείων, συνδέοντάς τα με τις αντίστοιχες προφορικές μαρτυρίες.

Η σκάλα των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι Σερίφου. Νίκος Κοκολάκης © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

«Ο τόπος που συγκλονίζει κάθε επισκέπτη της Σερίφου βρίσκεται στα νοτιοδυτικά του νησιού, εκεί που η πέτρα συναντά το φως των Κυκλάδων και που ο χρόνος έχει αφήσει τα δικά του σημάδια. Σκουριασμένες σιδηροτροχιές, σιωπηλά μηχανήματα, στοές λαξευμένες στο βουνό και κτίσματα που αντιστέκονται ακόμη στους ανέμους, αφηγούνται μια ιστορία μόχθου, ελπίδας, αλληλεγγύης και ανθρώπινης αντοχής και επιμονής. Τα Μεταλλεία της Σερίφου δεν αποτελούν μόνο μνημεία μιας βιομηχανικής εποχής, είναι κομμάτι της ψυχής του νησιού. Κάθε πέτρα, κάθε εγκαταλελειμμένη κατασκευή, κάθε ίχνος πάνω στο τοπίο κουβαλά μνήμες ανθρώπων που εργάστηκαν εδώ, ονειρεύτηκαν, αγωνίστηκαν και άφησαν το αποτύπωμά τους».

Με αυτά τα λόγια, ο πρόλογος του νέου λευκώματος του προγράμματος «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου» που υλοποίησε η Εταιρία Φίλων Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Περιβάλλοντος «Η Σέριφος», με τη χρηματοδότηση του Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης μάς συστήνει ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της ιστορίας της Σερίφου.

Το λεύκωμα «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου» Νίκος Κοκολάκης © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Μεταλλεργάτες που μικρά παιδιά και έφηβοι μπήκαν στις στοές, αγωνίστηκαν σκληρά, ένιωσαν τον κίνδυνο ή έχασαν συντρόφους, αποκτούν φωνή και οι ιστορίες τους είναι πλέον διαθέσιμες στις ιστοσελίδες της Εταιρείας Φίλων Σερίφου και του Cycladic Identity.

Η εξορυκτική δραστηριότητα στο νησί ανάγεται στην 3η χιλιετία π.Χ., με τον 6ο αιώνα π.Χ. να σηματοδοτεί τη μεγάλη ακμή της Σερίφου, και συνεχίστηκε μέσα από τη ρωμαϊκή, την ενετική και τη νεότερη ελληνική περίοδο, ως το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων το 1963. Στην ιστορία αυτή ξεχωρίζει η Μεγάλη Απεργία της Σερίφου το 1916, ένα γεγονός-ορόσημο που ανέδειξε τις ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες κάτω από τις οποίες δούλευαν καθημερινά οι μεταλλωρύχοι και οδήγησε στην καθιέρωση του 8ώρου στην Ελλάδα.

Το φωτογραφικό υλικό και οι πολύτιμες μαρτυρίες αποτυπώνουν την ιστορία και τη σημερινή εικόνα των μεταλλείων της Σερίφου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η χαρακτηριστική σκάλα φόρτωσης των μεταλλείων, στιγμιότυπα από ξεναγήσεις στις παλιές εγκαταστάσεις, το Μεταλλευτικό Μουσείο και η προτομή του Κωνσταντίνου Σπέρα, καθώς και το μαρμάρινο ηρώο προς τιμήν των μεταλλωρύχων που έχασαν τη ζωή τους κατά την εργατική εξέγερση της 21ης Αυγούστου 1916.

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος στο Μέγα Λιβάδι. Η φόρτωση γινόταν εργολαβικά ανά βαγόνι, που το χρησιμοποιούσε συνήθως ένα ζευγάρι εργατών. (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν σπάνιες αρχειακές φωτογραφίες μεταλλωρύχων στα τέλη του 19ου αιώνα, εργατριών που διαλέγουν σιδηρομετάλλευμα στον ιμάντα μεταφοράς της σκάλας φόρτωσης του Κουταλά, εργατών κατά τη φόρτωση στην παλιά ξύλινη σκάλα της ανατολικής πλευράς του Μ. Λιβαδιού την περίοδο 1890-1893, αλλά και μεταλλωρύχων την ώρα του κολατσιού στη θέση «Αετοί», το 1957.

Εν πολλοίς, το έργο «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου» καταγράφει, διατηρεί και αναδεικνύει τη ζωντανή βιωματική ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου που έχει σφραγίσει την ταυτότητα του νησιού, μέσα από μαρτυρίες των μεταλλωρύχων και των απογόνων τους, σε συνδυασμό με ιστορικό και ιδιωτικό αρχειακό υλικό.