Γιατί το Ιράν δεν θα μπορέσει να επιβάλει διόδια στα Στενά του Ορμούζ

Το Ιράν, μετά την επίθεση που δέχθηκε από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, τονίζει όλο και περισσότερο την πρόθεσή του να πάρει μόνιμα τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, γεγονός που εγείρει φόβους ότι μετά το τέλος του πολέμου, θα μπορούσε να επιβάλει μόνιμα διόδια στα περίπου 130 πλοία που διέρχονται από τα Στενά σε καθημερινή βάση.

Αν και το Ιράν μπορεί να επιθυμεί μια εγγυημένη πηγή εσόδων, η περιοχή είναι απίθανο να αποδεχθεί την επιβολή διοδίων στα Στενά. Το πιο σημαντικό είναι ότι κάτι τέτοιο δεν θα λειτουργούσε. Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι κανάλι, εξηγεί με άρθρο της στο The Conversation η Τζένιφερ Πάρκερ, επίκουρη καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Άμυνας και Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας.

Κανένας νόμιμος τρόπος

Ο κόσμος δικαίως ανησυχεί. Από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος, το Ιράν επιδίωξε να αποτρέψει τα πλοία από τη διέλευση των Στενών του Ορμούζ, επιτιθέμενο σε περισσότερα από 40 ουδέτερα εμπορικά πλοία και σκοτώνοντας αρκετούς αθώους ναυτικούς.

Σε συνδυασμό με τις επιθέσεις με πυραύλους και drones και την τοποθέτηση θαλάσσιων ναρκών στα Στενά, η εμπορική ναυτιλία έχει ουσιαστικά σταματήσει για περισσότερους από τρεις μήνες, με σημαντικές οικονομικές συνέπειες.

Η ανησυχία τροφοδοτήθηκε περαιτέρω από τη διατύπωση της πρόσφατης ενδιάμεσης συμφωνίας 14 σημείων, η οποία ανέφερε ότι το Ιράν θα κατέβαλλε τις «καλύτερες δυνατές προσπάθειες» για να διασφαλίσει την ασφαλή διέλευση των εμπορικών σκαφών «χωρίς χρέωση, για 60 ημέρες μόνο».

Το σχέδιο αναφέρει ότι το Ιράν θα συζητούσε μελλοντικές διευθετήσεις με το Ομάν και άλλα κράτη του Κόλπου, «σε συμφωνία με το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών των Στενών του Ορμούζ».

Βάσει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα Στενά του Ορμούζ είναι ένα διεθνές στενό όπου όλα τα πλοία απολαμβάνουν το δικαίωμα της διέλευσης υπό μορφή transit, το οποίο τα παράκτια κράτη δεν μπορούν να αναστείλουν.

Ενώ τμήματα των Στενών διέρχονται από τα ιρανικά χωρικά ύδατα, το κύριο σύστημα διαχωρισμού της κυκλοφορίας βρίσκεται εντός των υδάτων του Ομάν. Τα συστήματα διαχωρισμού της κυκλοφορίας είναι διαδρομές που καθορίζονται από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό για την ασφαλή διαχείριση της κυκλοφορίας σε πολυσύχναστα σημεία συμφόρησης. Σκεφτείτε τα ως προτεινόμενους οδικούς άξονες.

Παρά τις ανησυχίες για τη διατύπωση της συμφωνίας, το Ιράν δεν θα μπορούσε νομίμως να επιβάλει διόδια στη διέλευση transit.

Κανένας τρόπος πρακτικά

Το πραγματικό ερώτημα όμως είναι αν το Ιράν θα μπορούσε πρακτικά να επιβάλει διόδια, δεδομένου ιδίως ότι έχει σταματήσει αποτελεσματικά το μεγαλύτερο μέρος της εμπορικής ναυτιλίας μέσω των Στενών του Ορμούζ για περισσότερους από τρεις μήνες.

Εκ πρώτης όψεως, υπάρχουν προφανή προηγούμενα. Τα πλοία πληρώνουν για να διέλθουν από κανάλια όπως η Διώρυγα του Σουέζ και αυτή του Παναμά.

Αλλά αυτά είναι θεμελιωδώς διαφορετικά υδάτινα περάσματα. Βρίσκονται εντός της επικράτειας ενός και μόνο κράτους και είναι στενές, ελεγχόμενες διαδρομές διέλευσης. Το πλωτό κανάλι της Διώρυγας του Σουέζ, για παράδειγμα, έχει πλάτος περίπου 200 μέτρα.

Τα Στενά του Ορμούζ είναι διαφορετικά. Στο στενότερο σημείο τους, έχουν πλάτος περίπου 39 χιλιόμετρα, συμπεριλαμβανομένων περιοχών τόσο των υδάτων του Ομάν όσο και του Ιράν.

Η κλίμακα του υδάτινου περάσματος καθιστά πολύ πιο δύσκολο να σταματήσουν, να επιθεωρηθούν και να ελεγχθούν τα πλοία που αρνούνται να πληρώσουν διόδια. Η επιβολή διοδίων είναι ένα πράγμα, αλλά η αναγκαστική εφαρμογή τους έναντι απρόθυμων πλοίων είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.

Τα πλοία που διέρχονται από τη Διώρυγα του Σουέζ εισέρχονται μέσω του Πορτ Σάιντ στα βόρεια ή του Σουέζ στα νότια, και στη συνέχεια οι πλοηγοί της Αρχής της Διώρυγας του Σουέζ επιβιβάζονται στα σκάφη και εντάσσονται σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο σύστημα νηοπομπών για τη διέλευση.

Η περιορισμένη και εξαιρετικά ρυθμισμένη φύση της διώρυγας καθιστά πρακτικά αδύνατη τη διέλευση των σκαφών χωρίς να συμμορφωθούν με τις Αρχές της διώρυγας και να πληρώσουν τα απαιτούμενα διόδια.

Όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ, πέρα από το διεθνές δίκαιο, οι ναυτιλιακές εταιρείες και τα κράτη είναι απίθανο να αποδεχθούν οικειοθελώς ένα μόνιμο κόστος διέλευσης μέσω ενός διεθνούς Στενού.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς το κόστος, αλλά το προηγούμενο που θα δημιουργούσε για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τη διακυβέρνηση των Στενών σε όλο τον κόσμο.

Μοχλός πίεσης ή μακροπρόθεσμος έλεγχος;

Το Ιράν δεν θα χρέωνε τα πλοία για μια υπηρεσία, όπως συμβαίνει στις διώρυγες του Σουέζ ή του Παναμά. Θα χρέωνε τα σκάφη για την άσκηση ενός προϋπάρχοντος δικαιώματος διέλευσης μέσω ενός διεθνούς Στενού. Το Ομάν και άλλα κράτη του Κόλπου έχουν προειδοποιήσει ότι οι ρυθμίσεις διοδίων θα υπονόμευαν την ελεύθερη διέλευση και θα δημιουργούσαν ένα επικίνδυνο προηγούμενο.

Ως εκ τούτου, οι εταιρείες θα έπρεπε να εξαναγκαστούν να πληρώσουν. Όμως, σε αντίθεση με τη Διώρυγα του Σουέζ ή του Παναμά, τα Στενά του Ορμούζ είναι πολύ μεγαλύτερα και πιο δύσκολο να αστυνομευθούν, καθιστώντας την επιβολή του μέτρου πρόκληση.

Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας σύγκρουσης, το Ιράν απέτρεψε τη ναυσιπλοΐα μέσω της χρήσης όπλων, σκοτώνοντας αθώους ναυτικούς και διαταράσσοντας το παγκόσμιο εμπόριο.

Αν και η διεθνής αντίδραση ήταν κατά περιόδους υποτονική, τέτοιες ενέργειες δεν αποτελούν βιώσιμο μέσο επιβολής μόνιμων διοδίων σε περίοδο ειρήνης.

Εκτός εάν το Ιράν είναι πρόθυμο να συνεχίσει να επιτίθεται σε αθώα εμπορικά πλοία μετά το τέλος της σύγκρουσης —μια προσέγγιση που θα προσέλκυε σημαντική διπλωματική πίεση, κυρώσεις και κριτική, συμπεριλαμβανομένων χωρών όπως η Κίνα— είναι απίθανο να έχει είτε το κίνητρο είτε τον μηχανισμό επιβολής που απαιτείται για να αναγκάσει τα πλοία να πληρώσουν διόδια που έρχονται σε αντίθεση με το διεθνές δίκαιο.

Το Ιράν χρησιμοποιεί την επιτυχία του στη διατάραξη της ναυσιπλοΐας μέσω των Στενών του Ορμούζ ως μοχλό πίεσης στις διαπραγματεύσεις. Όμως ο μοχλός πίεσης και ο μακροπρόθεσμος έλεγχος δεν είναι το ίδιο πράγμα. Αν και το Ιράν μπορεί να διαταράξει τη ναυσιπλοΐα, είναι απίθανο να επιβάλει μόνιμα διόδια στα Στενά του Ορμούζ.