EXPLAINER ΗΠΑ – ΙΡΑΝ: Τα αγκάθια στον δρόμο για την ειρήνευση

Οι συνομιλίες σηματοδότησαν την έναρξη περιόδου 60 ημερών διαπραγματεύσεων που ελπίζεται ότι θα οδηγήσει σε μόνιμη ειρήνη μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Των συνομιλιών ηγήθηκαν ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς και ο πρόεδρος του ιρανικού Κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, ενώ συμμετείχαν οι πρωθυπουργοί του Κατάρ, Μοχάμεντ μπιν Αμπντούλ Ραχμάν αλ Θάνι, και του Πακιστάν, Σεχμπάζ Σαρίφ, όπως και ο Πακιστανός επιτελάρχης Ασίμ Μουνίρ ως μεσολαβητές.

Καθυστέρηση

Οι μάχες στον Λίβανο καθυστέρησαν τη συνάντηση της Λουκέρνης, η οποία αρχικά είχε προγραμματιστεί για νωρίτερα, έπειτα από τις κατηγορίες του Ιράν ότι οι ισραηλινές επιθέσεις αντιποίνων σε θέσεις της Χεζμπολάχ στον Λίβανο παραβίασαν το μνημόνιο κατανόησης. Παρότι οι ανταλλαγές αντιπαραθέσεων μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ εντάθηκαν αργότερα παρά την εκ νέου δέσμευση του Ισραήλ και του Λιβάνου για κατάπαυση του πυρός, το Ιράν αποφάσισε να συμμετάσχει στη συνάντηση της Κυριακής, αντανακλώντας την απροθυμία του να εγκαταλείψει τη διαδικασία.

Ωστόσο, η φαινομενική δυσεπίλυτη κατάσταση της σύγκρουσης στον Λίβανο καταδεικνύει ότι η αρχική ρήτρα του μνημονίου κατανόησης, η οποία «δηλώνει τον άμεσο και οριστικό τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου», αποτελεί ίσως την πιο ισχυρή απειλή για τη νεοσύστατη ειρηνευτική διαδικασία.

Διακινδυνεύοντας τις σχέσεις του με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ ισχυρίζεται ότι στρατηγικά δεν μπορεί να επιτρέψει στο Ιράν να χρησιμοποιήσει το μνημόνιο κατανόησης για να περιορίσει την ικανότητά του να καταπολεμά τη Χεζμπολάχ και τους άλλους εταίρους του Ιράν στον «άξονα αντίστασης». Το Ισραήλ, το οποίο επιδιώκει τον πλήρη αφοπλισμό της Χεζμπολάχ, δήλωσε δημόσια ότι δεν θα εγκαταλείψει την ουδέτερη ζώνη που έχει δημιουργήσει στον Νότιο Λίβανο.

Μέχρι την Κυριακή, οι ΗΠΑ και το Ιράν είχαν εκπληρώσει σε μεγάλο βαθμό τις δεσμεύσεις τους να λύσουν άμεσα τους αντίστοιχους αποκλεισμούς κυκλοφορίας στα Στενά του Ορμούζ. Οι παγκόσμιοι παρατηρητές της αγοράς πετρελαίου αναφέρουν ότι η εμπορική κυκλοφορία μέσω του Ορμούζ έχει αυξηθεί σημαντικά από τότε που υπογράφηκε το μνημόνιο κατανόησης, αν και παραμένει πολύ κάτω από τα προπολεμικά επίπεδα. Ωστόσο, η απειλή του IRGC μπορεί να αποτρέψει ορισμένες ναυτιλιακές εταιρίες από το να επαναλάβουν τις δραστηριότητές τους μέσω του σημείου φραγής, ενώ ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, εξέδωσε νέες απειλές για επίθεση στο Ιράν εάν κλείσουν ξανά τα Στενά.

Το μνημόνιο κατανόησης αφήνει την τελική κατάσταση των Στενών να αποφασιστεί από μελλοντικές διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ιράν και των αραβικών κρατών του Κόλπου. Η παράγραφος 5 του μνημονίου κατανόησης ορίζει ότι το Ιράν «θα προβεί σε διευθετήσεις… για την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων χωρίς χρέωση μόνο για 60 ημέρες». Μετά από αυτήν την περίοδο το Ιράν «θα διεξάγει διάλογο με το Ομάν για να καθορίσει τη μελλοντική διοίκηση και τις ναυτιλιακές υπηρεσίες στα Στενά του Ορμούζ, σε συζήτηση με άλλα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου σύμφωνα με το ισχύον διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματά τους». Το μνημόνιο κατανόησης απαιτεί επίσης από τις ΗΠΑ να απομακρύνουν τις δυνάμεις τους από την «εγγύτητα» του Ιράν εντός 30 ημερών μετά την τελική συμφωνία. Ο ορισμός του τι συνιστά αποδεκτή εγγύτητα με το Ιράν είναι πιθανό να αποτελέσει σημείο διαφωνίας.

Η έναρξη των επίσημων συνομιλιών θέτει σε κίνηση τις πολύπλοκες διαπραγματεύσεις σχετικά με τις τεχνικές λεπτομέρειες της άρσης των κυρώσεων των ΗΠΑ. Με την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης, το Ιράν έλαβε αρχική χαλάρωση των κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης νομοθετικών εξαιρέσεων από τις ΗΠΑ που θα του επιτρέψουν να πουλάει και να εξάγει πετρέλαιο χωρίς περιορισμούς. Η παράγραφος 11 υπονοεί ότι το Ιράν θα αποκτήσει αμέσως πρόσβαση σε τουλάχιστον ένα μέρος των εκτιμώμενων 80-100 δισ. δολαρίων σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία που κατέχει στο εξωτερικό.

Ωστόσο, η πιο ολοκληρωμένη άρση των κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της αποδέσμευσης όλων των υπόλοιπων δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων, εξαρτάται από την τελική συμφωνία. Σύμφωνα με την παράγραφο 7 του μνημονίου κατανόησης, οι ΗΠΑ «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τερματίσουν κάθε είδους κυρώσεις κατά του Ιράν σε ένα συμφωνημένο χρονοδιάγραμμα ως μέρος της τελικής συμφωνίας».

Συμφωνία

Στην παράγραφο 8 του μνημονίου κατανόησης αναφέρεται ότι οι δύο πλευρές συμφωνούν «να επιλύσουν τη διάθεση του αποθέματος εμπλουτισμένου υλικού σύμφωνα με έναν μηχανισμό που θα συμφωνηθεί αμοιβαία, με την ελάχιστη μεθοδολογία να είναι η επιτόπια ανάμιξη υπό την επίβλεψη του ΔΟΑΕ». Επιπλέον, «τα δύο μέρη συμφώνησαν επίσης να συζητήσουν το ζήτημα του εμπλουτισμού και άλλα αμοιβαία συμφωνημένα ζητήματα που σχετίζονται με τις πυρηνικές ανάγκες του Ιράν με βάση ένα ικανοποιητικό πλαίσιο που θα συμφωνηθεί στην τελική συμφωνία».

ΤΙ ΛΕΝΕ ΟΙ ΕΠΙΚΡΙΤΕΣ

Επιφυλάξεις για το πυρηνικό πρόγραμμα

Πολλοί επικριτές του μνημονίου κατανόησης υποστηρίζουν ότι η τελική συμφωνία, η οποία προφανώς δεν θα απαιτήσει από το Ιράν να διαλύσει την υποδομή εμπλουτισμού και άλλες πυρηνικές υποδομές του, δεν είναι πιο πιθανό να διασφαλίσει μόνιμα ότι το Ιράν είναι μη πυρηνικό κράτος. Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι ανάγκασαν με επιτυχία το Ιράν να συμφωνήσει σε μόνιμο περιορισμό του εμπλουτισμού ουρανίου στο επίπεδο 3,67% που είναι ποσοστό κατάλληλο μόνο για πυρηνική ενέργεια.

Απαιτήσεις

Το μνημόνιο κατανόησης υπογραμμίζει επίσης τις απαιτήσεις του Ιράν για αμετάκλητη τελική συμφωνία. Το Ιράν είχε υποστηρίξει ότι οποιαδήποτε νέα συμφωνία με τις ΗΠΑ θα πρέπει να διαρθρωθεί ως επίσημη συνθήκη που θα υπόκειται στην επικύρωση της Γερουσίας, αλλά προφανώς απέσυρε αυτό το αίτημα, αναγνωρίζοντας ότι η πλειοψηφία των δύο τρίτων της Γερουσίας είναι απρόσιτη. Αντ’ αυτού, το μνημόνιο κατανόησης αναφέρει ότι «η τελική συμφωνία θα εγκριθεί από δεσμευτικό ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ».

Ανάκτηση

Το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (JCPOA) εγκρίθηκε ομοίως από ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας, αλλά προέβλεπε ανάκτηση των κυρώσεων εάν το Ιράν κρινόταν από οποιοδήποτε μέρος ότι δεν συμμορφωνόταν. Η ανάκτηση επιβλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, αλλά ένα νέο ψήφισμα πιθανώς δεν θα περιέχει διάταξη για ανάκτηση. Παρότι κανένα από τα άλλα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις με το Ιράν για μόνιμη συμφωνία -σε σαφή αντίθεση με το πολυμερές JCPOA- δεν αναμένεται βέτο σε ψήφισμα του Συμβουλίου που θα εγκρίνει μια νέα συμφωνία.