Έπειτα από τέσσερα χρόνια έρευνας και εφαρμογών σε πραγματικές συνθήκες, το ευρωπαϊκό έργο Data4Food2030 του Horizon Europe ολοκληρώνεται, αφήνοντας ως παρακαταθήκη νέα γνώση, εργαλεία και πρακτικά συμπεράσματα για το πώς μπορεί να αναπτυχθεί στην Ευρώπη μια δίκαιη, χωρίς αποκλεισμούς και υπεύθυνη Οικονομία Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων.
Το Data4Food2030 ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2022 με στόχο να κατανοήσει πώς η ολοένα μεγαλύτερη χρήση των δεδομένων αλλάζει τα συστήματα τροφίμων: ποιοι δημιουργούν και χρησιμοποιούν δεδομένα, πώς παράγεται και κατανέμεται η αξία που προκύπτει από αυτά και ποιες προϋποθέσεις χρειάζονται ώστε η καινοτομία που βασίζεται στα δεδομένα να ωφελεί τους διαφορετικούς φορείς του συστήματος τροφίμων.
Στη διάρκεια των τεσσάρων ετών, το έργο ξεκίνησε από τον ορισμό και την ανάλυση της αναδυόμενης Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων (Data Economy for Food Systems, DE4FS) και προχώρησε στην παρακολούθηση της εξέλιξής της, στη δοκιμή διαφορετικών προσεγγίσεων μέσα από εννέα case studies σε πραγματικές συνθήκες, στη διερεύνηση πιθανών μελλοντικών εξελίξεων μαζί με ενδιαφερόμενους φορείς και, τελικά, στην αξιοποίηση της γνώσης που παρήχθη μέσα από επιστημονικές δημοσιεύσεις, πρακτικά εργαλεία, επιχειρηματικά μοντέλα και προτάσεις πολιτικής. Η πορεία αυτή αποτυπώνει τη συνολική μεθοδολογία του Data4Food2030: χαρτογράφηση της DE4FS, διάγνωση των βασικών προκλήσεων και, στη συνέχεια, αναζήτηση τρόπων για τη βελτίωσή της.
Κατανόηση και παρακολούθηση της Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων
Βασικός άξονας του Data4Food2030 ήταν η δημιουργία μιας ισχυρότερης επιστημονικής βάσης για την κατανόηση της Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων. Οι ερευνητές εξέτασαν τους φορείς που συμμετέχουν σε αυτή και τις μεταξύ τους σχέσεις, τους τρόπους με τους οποίους τα δεδομένα μπορούν να δημιουργήσουν αξία, καθώς και τους τεχνολογικούς, οικονομικούς, νομικούς, ηθικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που επηρεάζουν την πρόσβαση, την ανταλλαγή και τη χρήση τους.
Η έρευνα αυτή συνέβαλε άμεσα στην ανάπτυξη ενός από τα σημαντικότερα αποτελέσματα του έργου, του Data4Food2030 Monitor. Το Monitor αναπτύχθηκε και βελτιώθηκε σε όλη τη διάρκεια του έργου και προσφέρει έναν δομημένο τρόπο παρακολούθησης και καλύτερης κατανόησης της DE4FS. Στην τελική του μορφή συνδυάζει ποσοτικούς δείκτες και ποιοτικές πληροφορίες σε εννέα διαφορετικές διαστάσεις, συγκεντρώνει στοιχεία για πρωτοβουλίες ανταλλαγής δεδομένων και εξετάζει πώς διαφορετικές συνθήκες και επιλογές πολιτικής μπορούν να επηρεάσουν τη μελλοντική εξέλιξη της Οικονομίας Δεδομένων.
Διαβάστε Επίσης
Με αυτόν τον τρόπο, το Monitor διευκολύνει την κατανόηση ενός σύνθετου και ταχύτατα εξελισσόμενου πεδίου και προσφέρει σε ερευνητές, υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, επιχειρήσεις και άλλους φορείς του συστήματος τροφίμων στοιχεία για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, από τα δεδομένα και την τεχνολογία έως
τις δεξιότητες, την οικονομία και τις επιχειρήσεις, το νομικό πλαίσιο, τις κοινωνικές και ηθικές διαστάσεις, το περιβάλλον και τις δραστηριότητες του συστήματος τροφίμων.
Εννέα case studies: η ανταλλαγή δεδομένων στην πράξη
Για να κατανοήσει κανείς την Οικονομία Δεδομένων, δεν αρκεί να εξετάσει το θεωρητικό ή τεχνολογικό της υπόβαθρο. Χρειάζεται να δει πώς λειτουργεί στην πράξη. Για τον λόγο αυτό, το Data4Food2030 εργάστηκε με εννέα case studies σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης, καλύπτοντας διαφορετικά τμήματα του συστήματος τροφίμων και διαφορετικούς τρόπους συλλογής, ανταλλαγής και συνδυασμού δεδομένων, αλλά και δημιουργίας αξίας μέσα από τη χρήση τους.
Τα case studies κάλυψαν ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών: από τη χρήση δεδομένων για τη σήμανση ποιότητας στις αλυσίδες αξίας των σιτηρών, τη διαλειτουργικότητα στη χοιροτροφία και μεταξύ πλατφορμών γεωργικών δεδομένων και την ανταλλαγή δεδομένων σε πραγματικό χρόνο στην εφοδιαστική αλυσίδα φρούτων και λαχανικών, έως την αξιολόγηση της βιωσιμότητας, τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων, τον τουρισμό, τις περιφερειακές υπηρεσίες δεδομένων και τη χαρτογράφηση και αξιοποίηση των απωλειών και της σπατάλης τροφίμων. Αποτέλεσαν πραγματικά πεδία εφαρμογής, όπου διαφορετικές τεχνολογικές, οργανωτικές και διοικητικές προσεγγίσεις δοκιμάστηκαν και διερευνήθηκαν μαζί με τους άμεσα εμπλεκόμενους φορείς.
Στη διάρκεια του έργου, τα case studies ανέπτυξαν, δοκίμασαν και, όπου ήταν εφικτό, επικύρωσαν προσεγγίσεις που αφορούν την ανταλλαγή δεδομένων και τη διαλειτουργικότητα, τη διακυβέρνηση, τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων, τους χώρους δεδομένων, την αξιολόγηση της βιωσιμότητας και εφαρμογές κυκλικής οικονομίας. Η διαφορετικότητά τους ανέδειξε παράλληλα ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο για τη δημιουργία ενός λειτουργικού οικοσυστήματος δεδομένων στον τομέα των τροφίμων. Κάθε περίπτωση απαιτεί διαφορετικό συνδυασμό τεχνολογίας, διακυβέρνησης, ρόλων και τρόπων δημιουργίας αξίας.
Ένα συμπέρασμα αναδείχθηκε ιδιαίτερα καθαρά: η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Η επιτυχία των οικοσυστημάτων δεδομένων εξαρτάται επίσης από την εμπιστοσύνη, τη σαφή διακυβέρνηση, τη διαλειτουργικότητα, τα κατάλληλα κίνητρα, τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων και τη σαφή αξία που δημιουργείται για όσους μοιράζονται και χρησιμοποιούν δεδομένα. Η τελική συγκριτική ανάλυση των case studies έδειξε επίσης ότι η διαλειτουργικότητα δεν αφορά μόνο τις τεχνικές συνδέσεις. Περιλαμβάνει εξίσου σημασιολογικές, οργανωτικές και νομικές διαστάσεις, ενώ λειτουργικά επιχειρηματικά μοντέλα και η δίκαιη κατανομή της αξίας αποτελούν σημαντικές προϋποθέσεις για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα.
Διερευνώντας το μέλλον της Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων
Το Data4Food2030 εξέτασε επίσης πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια επιθυμητή Οικονομία Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων τις επόμενες δεκαετίες.
Συνεντεύξεις, ομάδες εστίασης και συμμετοχικά εργαστήρια συνέβαλαν στη διαμόρφωση τριών επιθυμητών οραμάτων για την DE4FS το 2050 και οκτώ διαδρομών προς την επίτευξή τους. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδείχθηκαν οι αλλαγές στη διακυβέρνηση, το ρυθμιστικό πλαίσιο, την
τεχνολογία, τις δεξιότητες, τις επιχειρηματικές πρακτικές και τη συνεργασία που οι συμμετέχοντες θεώρησαν σημαντικές για τη μετάβαση προς μια δικαιότερη και περισσότερο συμπεριληπτική Οικονομία Δεδομένων.
Στην τελική φάση του έργου, η ανάπτυξη του στρατηγικού οδικού χάρτη αξιοποίησε αυτή τη γνώση σε συνδυασμό με την ανάλυση πολιτικής, την εμπειρία των case studies, την επικύρωση από ενδιαφερόμενους φορείς και την ποσοτική αξιολόγηση επιπτώσεων. Η ανάλυση εξέτασε τρία πιθανά σενάρια εξέλιξης της DE4FS: συρρίκνωση, στασιμότητα ή ανάπτυξη, και αξιολόγησε πώς διαφορετικές επιλογές πολιτικής μπορούν να επηρεάσουν την πορεία της. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η πρόοδος εξαρτάται ιδιαίτερα από την ενίσχυση της διακυβέρνησης και της διαλειτουργικότητας των δεδομένων, την ψηφιακή συμπερίληψη, την ουσιαστική ενσωμάτωση της βιωσιμότητας και την ικανότητα της διακυβέρνησης και της πολιτικής να προσαρμόζονται στις εξελίξεις.
Τα ευρήματα αυτά συγκεντρώνονται στον Στρατηγικό Οδικό Χάρτη και τις Προτάσεις Πολιτικής του Data4Food2030, που παρέχουν κατευθύνσεις σε υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και άλλους ενδιαφερόμενους φορείς για την ανάπτυξη μιας δίκαιης, βιώσιμης, χωρίς αποκλεισμούς και καινοτόμου ευρωπαϊκής Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων.
Από την έρευνα σε εργαλεία και γνώση για μελλοντική αξιοποίηση
Με την ολοκλήρωσή του, το Data4Food2030 αφήνει μια σειρά από αποτελέσματα που μπορούν να αξιοποιηθούν και μετά το τέλος του έργου.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τρία βασικά αποτελέσματα που έχουν προσδιοριστεί για περαιτέρω αξιοποίηση: το Data4Food2030 Monitoring System, το Framework for Monitoring the Data Economy for Food Systems και το Strategic Roadmap and Policy Recommendations. Μαζί συνδέουν την επιστημονική βάση του έργου με την παρακολούθηση της DE4FS, την εμπειρία από την εφαρμογή στην πράξη και τη στρατηγική καθοδήγηση για τη μελλοντική της εξέλιξη.
Το έργο ανέπτυξε επίσης το Business Model Playbook, έναν πρακτικό οδηγό που αξιοποιεί τη γνώση και την εμπειρία από την έρευνα και τα case studies για την κατανόηση, την ανάπτυξη και την προσαρμογή επιχειρηματικών μοντέλων που βασίζονται στα δεδομένα. Μαζί με τις υπόλοιπες δράσεις αξιοποίησης και βιωσιμότητας, το Playbook δημιουργεί ακόμη μία δυνατότητα ώστε η γνώση του Data4Food2030 να χρησιμοποιηθεί και να προσαρμοστεί σε διαφορετικά περιβάλλοντα και ανάγκες.
Η ερευνητική δραστηριότητα του Data4Food2030 οδήγησε σε πέντε συντονισμένες επιστημονικές δημοσιεύσεις γύρω από τη συλλογική γνώση που παρήχθη για την DE4FS, παράλληλα με πρόσθετες επιστημονικές εργασίες σε θέματα όπως η υπεύθυνη ψηφιοποίηση, η αξιόπιστη ανταλλαγή δεδομένων, η διαλειτουργικότητα και η διακυβέρνηση δεδομένων. Οι εργασίες αυτές συνδέουν το θεωρητικό υπόβαθρο του έργου με τα στοιχεία και τις εμπειρίες από τα case studies και συμβάλλουν στην ανάπτυξη ενός ερευνητικού πεδίου που εξακολουθεί να διαμορφώνεται γύρω από την Οικονομία Δεδομένων στον αγροδιατροφικό τομέα.
Στα σημαντικά επιστημονικά αποτελέσματα του έργου περιλαμβάνεται και το συλλογικό βιβλίο Towards a Responsible Data Economy: Principles for Sustainable Agrifood Systems in the Digital Paradigm, με επιμελητές τους Roel Veraart και Sjaak Wolfert. Το βιβλίο, το οποίο βρίσκεται στο στάδιο της αξιολόγησης από τον διεθνή ακαδημαϊκό εκδοτικό οίκο Springer, θα διατεθεί με Ανοικτή Πρόσβαση. Στις σελίδες του συγκεντρώνονται βασικά ευρήματα της
τετραετούς έρευνας του Data4Food2030, εμπειρίες και συμπεράσματα από τα εννέα case studies, καθώς και προσεγγίσεις για ζητήματα όπως η ανταλλαγή δεδομένων, η διαλειτουργικότητα, η εμπιστοσύνη και η διακυβέρνηση των ψηφιακών συστημάτων τροφίμων.
Τέσσερα χρόνια συνεργασίας και μια βάση για το μέλλον
Σε όλη τη διάρκεια του Data4Food2030, ερευνητές, γεωργοί και επιχειρήσεις τροφίμων, πάροχοι τεχνολογίας και δεδομένων, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, δημόσιες αρχές, οργανισμοί καινοτομίας και άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς συμμετείχαν στις δραστηριότητες του έργου. Εργαστήρια, διάλογοι με ενδιαφερόμενους φορείς, επιστημονικές και κλαδικές εκδηλώσεις, διαδικτυακά σεμινάρια και συνεργασίες με άλλες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες έδωσαν τη δυνατότητα να εξεταστούν οι ιδέες, τα εργαλεία και οι προτάσεις του Data4Food2030 μέσα από διαφορετικές οπτικές, συνδέοντας παράλληλα το έργο με το ευρύτερο ευρωπαϊκό οικοσύστημα τροφίμων, έρευνας και δεδομένων.
Η τετραετής αυτή πορεία κορυφώθηκε με το Data4Food2030 × TITAN Final Conference, στις Βρυξέλλες στις 17 και 18 Ιουνίου 2026, όπου τα αποτελέσματα του έργου παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν με εκπροσώπους της ευρύτερης ερευνητικής, επιχειρηματικής, καινοτομικής και πολιτικής κοινότητας, καθώς και με φορείς του συστήματος τροφίμων.
Η ολοκλήρωση του Data4Food2030 δεν σημαίνει ότι τα ερωτήματα που έθεσε το έργο έχουν απαντηθεί οριστικά. Η ψηφιοποίηση συνεχίζει να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο παράγονται, διακινούνται και καταναλώνονται τα τρόφιμα, ενώ η ανάπτυξη των χώρων δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης και άλλων ψηφιακών τεχνολογιών δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά και νέα ερωτήματα σχετικά με την πρόσβαση, τον έλεγχο, την εμπιστοσύνη και την αξία των δεδομένων.
Αυτό που ανέδειξαν με ιδιαίτερη σαφήνεια τα τέσσερα χρόνια του Data4Food2030 είναι ότι για τη δημιουργία μιας υπεύθυνης Οικονομίας Δεδομένων για τα Συστήματα Τροφίμων δεν αρκούν η μεγαλύτερη διαθεσιμότητα δεδομένων και η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. Χρειάζονται αξιόπιστοι τρόποι ανταλλαγής δεδομένων, διαλειτουργικά συστήματα, αποτελεσματική διακυβέρνηση, κατάλληλα κίνητρα και σαφής αξία για τους φορείς που καλούνται να συμμετάσχουν. Παράλληλα, η ψηφιακή συμπερίληψη και η βιωσιμότητα πρέπει να ενσωματώνονται εξαρχής στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται και αναπτύσσεται η Οικονομία Δεδομένων και όχι να θεωρούνται αυτονόητα αποτελέσματα της τεχνολογικής προόδου.
Το Data4Food2030 Monitor, η επιστημονική γνώση που παρήχθη, τα στοιχεία από τα εννέα case studies, τα μελλοντικά σενάρια, ο Στρατηγικός Οδικός Χάρτης και οι Προτάσεις Πολιτικής, το Business Model Playbook, οι επιστημονικές δημοσιεύσεις και το υπό έκδοση βιβλίο Ανοικτής Πρόσβασης αποτελούν πλέον μια βάση πάνω στην οποία ερευνητές, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, επιχειρήσεις και φορείς του συστήματος τροφίμων μπορούν να συνεχίσουν να αξιοποιούν και να εξελίσσουν τη γνώση που δημιουργήθηκε μέσα από το Data4Food2030.
