Σε ηλικία 87 ετών έφυγε από τη ζωή ο συγγραφέας και φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό έργο και έντονο αποτύπωμα στη δημόσια ζωή της χώρας.
Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε συγκίνηση, με εκπροσώπους του πολιτικού κόσμου να τον αποχαιρετούν δημόσια και να αναφέρονται στην προσωπικότητα, το έργο και την παρακαταθήκη του.
Το «αντίο» του Κωνσταντίνου Τασούλα
Τα συλλυπητήριά του για τον θάνατο του Στέλιου Ράμφου εξέφρασε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας, αναφερόμενος στην ιδιαίτερη συμβολή του διακεκριμένου συγγραφέα και φιλοσόφου στη σύγχρονη ελληνική σκέψη και στον δημόσιο διάλογο.
Σε δήλωσή του για την απώλεια του Στέλιου Ράμφου, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας σημειώνει: «Με αισθήματα θλίψης αποχαιρετούμε τον Στέλιο Ράμφο, έναν από τους πιο σημαίνοντες στοχαστές της σύγχρονης εποχής».
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας κάνει λόγο για έναν σημαντικό διανοούμενο, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση και την εμβάθυνση της εθνικής αυτογνωσίας, ενώ παράλληλα αναφέρεται στην προσωπικότητα και το ήθος του.
Όπως επισημαίνει, ο Στέλιος Ράμφος ήταν «ένα ανήσυχο πνεύμα με έντονη ηθική ακεραιότητα», ενώ τονίζει πως «ο Στέλιος Ράμφος συνδύαζε την ευγένεια στη συμπεριφορά του με το πάθος για την αναζήτηση βαθύτερων αληθειών».
Διαβάστε Επίσης
Η συμβολή του στη νεοελληνική σκέψη
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και στο πνευματικό έργο του Στέλιου Ράμφου, σημειώνοντας ότι μέσα από αυτό επιχείρησε να εξετάσει τις δομές της νεοελληνικής σκέψης και τις νοοτροπίες που επηρέασαν τη διαμόρφωσή της.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι στο έργο του συνδύασε διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις, αντλώντας αναφορές από την αρχαία γραμματεία, τη βυζαντινή παράδοση και τη δυτική φιλοσοφία, ενώ ασχολήθηκε και με ιστορικές και θρησκευτικές συνθέσεις που σχετίζονται με τη νεοελληνική ταυτότητα.
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας υπογραμμίζει ακόμη ότι η παρουσία του Στέλιου Ράμφου στα ελληνικά γράμματα και στον δημόσιο βίο δεν περιορίστηκε στη συγγραφική του δραστηριότητα. Μέσα από τα βιβλία, τις διδασκαλίες και τις δημόσιες παρεμβάσεις του, συμμετείχε ενεργά στον διάλογο για την κοινωνία.
Σύμφωνα με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, η παρουσία αυτή αποτέλεσε μια σταθερή και ουσιαστική συμβολή στον δημόσιο διάλογο και στη σύγχρονη ελληνική σκέψη.
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας καταλήγει εκφράζοντας τα θερμά του συλλυπητήρια στην οικογένεια και στους οικείους του εκλιπόντος.
Μητσοτάκης: «Η Ελλάδα χάνει έναν πιστό και ανυστερόβουλο υπηρέτη της»
«Η Ελλάδα και ο κόσμος της διανόησης θρηνούν από σήμερα την απώλεια ενός πιστού και ανυστερόβουλου υπηρέτη τους. Αλλά και εγώ χάνω έναν φίλο και συνομιλητή που πλούτιζε κάθε μας συζήτηση ανεξάρτητα αν συμφωνούσαμε πάντοτε και σε όλα», τόνισε σε ανάρτησή του ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης για την εκδημία του φιλόσοφου Στέλιου Ράμφου.
Ο πρωθυπουργός στην ανάρτησή του στο fb επισήμανε ότι «ο Στέλιος Ράμφος, άλλωστε, πίστευε ότι οι ιδεολογίες φυλακίζουν τις ιδέες. Γι’ αυτό και το ρήμα που προτιμούσε, συνήθως, ήταν το “νομίζω»” και όχι το “πιστεύω”». Και πρόσθεσε:
«Από τις πιο φωτεινές προσωπικότητες της προδικτατορικής Αριστεράς και, μέσω της ιστορικής “Πανσπουδαστικής”, πρωτοστάτησε στις τότε ιδεολογικές και πολιτιστικές αναζητήσεις της. Ενώ στα χρόνια της δικτατορίας, ξεκίνησε, στο Παρίσι, το μεγάλο ταξίδι του στη Φιλοσοφία. Για να το συνεχίσει, ύστερα, με επιμέλεια στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης μέχρι και χθες. Μακριά από δόγματα και δεσμεύσεις».
Ο κ. Μητσοτάκης ανέφερε επίσης ότι «ο Στέλιος Ράμφος μελέτησε και δίδαξε όλους τους μεγάλους διανοητές, δίνοντας νέα διάσταση στη σκέψη τους και αξιοποιώντας, παράλληλα, δεδομένα της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της ψυχανάλυσης. Έτσι, στα περίπου 50 βιβλία που συνέγραψε τέμνει όλα τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής. Και, μαζί της, της σύγχρονης Ελλάδας. Συνεπώς η προσφορά του δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή. Όσο, κυρίως, κοινωνική» και κατέληξε:
«Προσέγγισε την Ορθοδοξία μέσα από ένα πρίσμα προοδευτικό. Και “διάβασε” την ιστορία της χώρας φέρνοντας στο προσκήνιο τις συνέπειες που είχε το γεγονός ότι ο τόπος μας δεν γνώρισε την Αναγέννηση μετά τον Μεσαίωνα. Μπόρεσε, με αυτόν τον τρόπο, ν’ απαντήσει σε πολλές αντιφάσεις που διαπερνούν επί δεκαετίες όχι μόνο το πολιτικό μας σύστημα. Αλλά και τις καθημερινές μας συμπεριφορές.
Με άλλα λόγια, ανάμεσα στα πολλά άλλα, ο Στέλιος Ράμφος αναδείχθηκε και σε έναν μοναδικό κριτικό παρατηρητή της δημόσιας ζωής. Προτάσσοντας πάντα τη λογική και την ευθύνη απέναντι στον λαϊκισμό. Και εξηγώντας ότι δεν υπάρχει παράδοση χωρίς εξέλιξη. Όλα αυτά, ζώντας ο ίδιος αθόρυβα και διακριτικά, συνδυάζοντας τη συνέπεια των λόγων του με εκείνη του καθημερινού βίου του.
Αποχαιρετώ με θλίψη και σεβασμό αυτόν τον λαμπρό Έλληνα και γλυκό άνθρωπο. Και στέλνω τη σκέψη μου στη γυναίκα του Ειρήνη, στις δύο κόρες του και στους χιλιάδες μαθητές και φίλους του. Πρόκειται για εθνική απώλεια. Είμαι σίγουρος, όμως, ότι όσα πρέσβευε ο Στέλιος Ράμφος θα γίνουν οδηγοί στη σκέψη και στη δράση όλων των πολιτών που θέλουν να είναι ελεύθεροι, αδέσμευτοι και χρήσιμοι στους άλλους».
Κακλαμάνης για τον Στέλιο Ράμφο
Ο πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, εξέφρασε τη βαθιά του οδύνη για τον θάνατο του Στέλιου Ράμφου, τον οποίο χαρακτήρισε σημαντική μορφή των ελληνικών γραμμάτων και της σύγχρονης σκέψης.
«Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε κορυφαίος στοχαστής, με βαθιά γνώση της αρχαίας φιλοσοφίας και οξυδερκή ματιά στα σύγχρονα κοινωνικά και πνευματικά ζητήματα. Με παρρησία και το θάρρος της γνώμης του παρενέβαινε στον δημόσιο διάλογο, καταθέτοντας έναν ιδιαίτερο και πάντοτε γόνιμο προβληματισμό» σημείωσε ο κ. Ν. Κακλαμάνης, σημειώνοντας ότι (ο Στ. Ράμφος) «αφήνει πίσω του μια σημαντική παρακαταθήκη, το πλούσιο συγγραφικό του έργο, που θα συνεχίσει να τροφοδοτεί τον πνευματικό διάλογο και να αποτελεί σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές».
«Η πνευματική ζωή του τόπου μας έχασε έναν πολύτιμο εκπρόσωπό της» τόνισε ο πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων.
Χατζηδάκης: «Η πνευματική παρακαταθήκη του Στέλιου Ράμφου θα μείνει πάντα ζωντανή»
Το δικό του αντίο στον Στέλιο Ράμφο απευθύνει ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, ενώ θυμίζει και την «ασυνήθιστη παρέμβαση» του μεγάλου φιλοσόφου στο Συνέδριο της ΝΔ το 2017.
Σε ανάρτησή του ο κ. Χατζηδάκης αναφέρει: «Έφυγε ο κορυφαίος Έλληνας διανοητής Στέλιος Ράμφος. Ένας ξεχωριστός, σύγχρονος φιλόσοφος. Ανάμεσα στις πνευματικές του αναζητήσεις η συσχέτιση της σύγχρονης δημιουργίας με την ελληνορθόδοξη παράδοση. Από παλιά καθηγητής στο Παρίσι, με ευρείες γνώσεις, ξεκάθαρη σκέψη, αιχμηρό όποτε χρειαζόταν λόγο, παρεμβατικότητα και έμφαση στην Ελλάδα.
Είχα εντυπωσιαστεί από την πρώτη φορά που τον άκουσα ως φοιτητής τη δεκαετία του ’80. Τον καλέσαμε σε μια ασυνήθιστη παρέμβαση στο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας το 2017. Μπορούσε με ένα εντυπωσιακό τρόπο να συνδυάζει τον πνευματικό του πλούτο με τις σύγχρονες πολιτικές και κοινωνικές συζητήσεις. Η πνευματική παρακαταθήκη του Στέλιου Ράμφου θα μείνει πάντα ζωντανή. Ειλικρινή συλλυπητήρια στους οικείους του».
Κεραμέως: Με βαθιά συγκίνηση αποχαιρετώ τον Ράμφο
«Με βαθιά συγκίνηση αποχαιρετώ τον Στέλιο Ράμφο», αναφέρει η υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, Νίκη Κεραμέως, στο μήνυμά της σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης.
Στην ανάρτησή της, η κ. Κεραμέως επισημαίνει:
«Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν φεύγουν, αφήνουν πίσω τους κάτι πολύ μεγαλύτερο από το έργο τους. Αφήνουν τον τρόπο που έκαναν ολόκληρες γενιές να σκέφτονται. Ο Στέλιος Ράμφος ήταν ένας τέτοιος άνθρωπος.
Είχα τη μεγάλη τύχη να τον γνωρίζω προσωπικά και να έχω μαζί του μοναδικές συζητήσεις ειδικά για θέματα παιδείας που μένουν ανεξίτηλα χαραγμένες. Ήταν από εκείνες τις συζητήσεις που δεν τελείωναν, όταν έφευγες, αλλά συνέχιζαν διυλισμένα μέσα σου.
Τον αποχαιρετώ με βαθιά συγκίνηση. Θερμά συλλυπητήρια στους οικείους του. Καλό ταξίδι!».
Δένδιας: Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς Έλληνες στοχαστές
Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς Έλληνες στοχαστές, με μεγάλη συμβολή στη μελέτη της διαμόρφωσης της νεοελληνικής ταυτότητας και την επίδραση της ορθόδοξης παράδοσης. Θα παραμείνει εν ζωή μέσω όσων ο ίδιος αναστάσιμα μας κληροδότησε.
Αυτό τόνισε με ανάρτηση στο κοινωνικό δίκτυο Χ, ο υπουργός Εθνικής ‘Αμυνας, Νίκος Δένδιας, για το θάνατο του Στέλιου Ράμφου.
«Είχε σαφή αίσθηση για το τι δικαιώνει την ανθρώπινη ζωή και το εξέφρασε με σπάνια διαύγεια σε όσους είχαν τη διάθεση να τον ακούσουν ή να τον διαβάσουν» υπογράμμισε ο κ. Δένδιας αναφερόμενος στον Στ. Ράμφο. «Το επέκεινα δεν αποτελούσε για τον Στέλιο Ράμφο terra incognita, αλλά το έσχατο αλλιώς».
«Με τίμησε με τη φιλία του και θα θυμάμαι πάντα τις συζητήσεις μας. Ειλικρινή συλλυπητήρια στους οικείους του» κατέληξε ο υπουργός Εθνικής ‘Αμυνας.
Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς Έλληνες στοχαστές, με μεγάλη συμβολή στη μελέτη της διαμόρφωσης της νεοελληνικής ταυτότητας και την επίδραση της ορθόδοξης παράδοσης.
Θα παραμείνει εν ζωή μέσω όσων ο ίδιος αναστάσιμα μας κληροδότησε.
Είχε σαφή αίσθηση…
— Nikos Dendias (@NikosDendias) August 10, 2026
Μενδώνη: «Η απώλεια του Ράμφου μάς στερεί έναν από τους κορυφαίους στοχαστές της σύγχρονης Ελλάδας»
«Φεύγοντας, μας κληροδοτεί μια συνολική ερμηνευτική του Ελληνισμού, η οποία δίκαια τον κατατάσσει στους κορυφαίους και επιδραστικότερους στοχαστές μας», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, πληροφορούμενη την απώλεια του Στέλιου Ράμφου.
Ακολουθεί ολόκληρη η δήλωση της υπουργού Πολιτισμού: «Η απώλεια του Στέλιου Ράμφου μας στερεί έναν από τους κορυφαίους στοχαστές της σύγχρονης Ελλάδας. Πνεύμα ανήσυχο, βαθύ και εξαιρετικά διεισδυτικό, με βαθιά γνώση της αρχαίας και νεότερης φιλοσοφίας, ο Στέλιος Ράμφος καταλείπει ένα ογκώδες, πρωτότυπο και εξαιρετικά συνεκτικό και συστηματικό συγγραφικό έργο, στον πυρήνα του οποίου βρίσκεται η ταυτότητα του Ελληνισμού και ο προσανατολισμός του, απέναντι σ΄ έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Συνδυάζοντας την κλασική με τη βυζαντινή παιδεία, ο Στέλιος Ράμφος αναζητεί τους τρόπους με τους οποίους η ελληνική σκέψη μπορεί να ενταχθεί στον σύγχρονο στοχασμό, καθοδηγώντας την Ελλάδα σε μια οργανική ένταξη στον οικουμενικό κόσμο, εισφέροντας την “ιδιοπροσωπία” της.
Ο στοχασμός και το έργο του Στέλιου Ράμφου δεν αναπτύχθηκαν σε συνθήκες εργαστηρίου, μακριά από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, αλλά σε ακατάπαυστη αλληλεπίδραση μ’ αυτήν. Σε κρίσιμες, όχι πολύ μακρινές, συνθήκες για τον τόπο, ο Στέλιος Ράμφος άρθρωσε λόγο ουσιαστικό, παρεμβατικό και οξυδερκή για τη δημόσια ζωή και τα κακώς κείμενά της, δικαιώνοντας στο έπακρο τον ρόλο του ως γνήσιου διανοουμένου. Φεύγοντας, μας κληροδοτεί μια συνολική ερμηνευτική του Ελληνισμού, η οποία δίκαια τον κατατάσσει στους κορυφαίους και επιδραστικότερους στοχαστές μας. Η απώλειά του δεν επηρεάζει την ακτινοβολία των αναζητήσεών του, επειδή, γόνιμα, μετουσιώθηκαν σε διαρκή στοχασμό για το παρελθόν και το μέλλον μας.
«Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε, και το βρίσκω σπουδαίο και δύσκολο, είναι να πούμε με δικά μας λόγια, αλήθειες παμπάλαιες. Η πιο δυνατή πρωτοτυπία είναι η οικειοποίηση. Μη μας διαφεύγει ότι ο Ελληνισμός είναι, απ’ αρχής μέχρι τέλους, δάνειο και απ’ αρχής μέχρι τέλους, καινούργιος. Στους Έλληνες δεν χρωστάμε τη δημιουργία, εκ του μηδενός. Τους χρωστάμε τη δόξα του μηδενός. Τη δημιουργία».
Αυτές είναι οι θεμελιώδεις σκέψεις του Στέλιου Ράμφου που γράφτηκαν το 1995 και θα παραμείνουν ως ισχυρή πυξίδα και πυρήνας εθνικής αυτοσυνειδησίας, σήμερα, και στο μέλλον. Τον αποχαιρετούμε με ευγνωμοσύνη για τις νέες ατραπούς σκέψης που μας άνοιξε, με τη βεβαιότητα ότι θα εξακολουθήσουν να καλλιεργούν νέους στοχασμούς. Στην οικογένειά του, τους μαθητές και τους φίλους του απευθύνω ειλικρινέστατα συλλυπητήρια».
Η ζωή, το έργο και η πνευματική διαδρομή του σπουδαίου Έλληνα στοχαστή
Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα και υπήρξε ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους Έλληνες συγγραφείς και στοχαστές, με μακρά παρουσία στον δημόσιο διάλογο και ένα εκτεταμένο έργο γύρω από τη φιλοσοφία, την ελληνική ταυτότητα, την παράδοση, την πολιτική και την κοινωνία.
Αρχικά φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, χωρίς ωστόσο να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Το 1965 έφυγε για το Παρίσι, όπου στράφηκε στη Φιλοσοφία και σπούδασε στο Université de Vincennes à Saint-Denis, το σημερινό Université Paris 8. Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε Φιλοσοφία στο ίδιο πανεπιστήμιο.
Κατά την παραμονή του στη γαλλική πρωτεύουσα γνώρισε τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η σκέψη του οποίου άσκησε επιρροή στην πνευματική του διαδρομή. Το 1975 επέστρεψε στην Ελλάδα και αφοσιώθηκε στο συγγραφικό έργο, αναπτύσσοντας παράλληλα έντονη δημόσια παρουσία μέσα από διαλέξεις, συνεντεύξεις, τηλεοπτικές εμφανίσεις και άρθρα.
Στα πρώτα χρόνια της πορείας του είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με τον μαρξισμό. Το 1960 συνδέθηκε με τη Νεολαία της ΕΔΑ και την «Πανσπουδαστική», ωστόσο το 1963 απομακρύνθηκε από την Αριστερά. Στα χρόνια που ακολούθησαν, η σκέψη του στράφηκε σε διαφορετικές κατευθύνσεις, με επίκεντρο την ελληνική πολιτισμική ταυτότητα, τη σχέση Ανατολής και Δύσης, την Ορθοδοξία και τις βαθύτερες αιτίες που, κατά την προσέγγισή του, διαμόρφωσαν τη νεότερη ελληνική κοινωνία.
Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, το όνομά του συνδέθηκε με τις συζητήσεις γύρω από την οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού και τη νεοορθοδοξία. Συχνά αναφερόταν μαζί με τον φιλόσοφο Χρήστο Γιανναρά, παρότι οι δύο στοχαστές είχαν διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τον ιστορικό ρόλο της Ορθοδοξίας στην Ελλάδα. Κοινό σημείο στον σχετικό διάλογο αποτέλεσε η εξέταση της νεότερης ελληνικής ιστορίας μέσα από την ένταση και τη διαρκή αλληλεπίδραση ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση.
Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, ο Ράμφος μετακίνησε αισθητά τη σκέψη του προς περισσότερο εκσυγχρονιστικές θέσεις, ασκώντας πλέον κριτική σε πλευρές της ορθόδοξης παράδοσης, τις οποίες θεωρούσε ότι λειτουργούσαν ανασταλτικά για την πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας.
Παράλληλα με τη συγγραφική του δραστηριότητα, δίδαξε στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και αργότερα στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη. Για δεκαετίες συμμετείχε ενεργά στον δημόσιο διάλογο, σχολιάζοντας κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις και επιχειρώντας μέσα από τις παρεμβάσεις του να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά και τις αντιφάσεις της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.
Η εργογραφία του είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη και καλύπτει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Ανάμεσα στα βιβλία του βρίσκονται τα «Νόστος», «Τόπος υπερουράνιος», «Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη», «Μελέτη θανάτου», «Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου», «Παιδεία Ελληνική», «Μαρτυρία και Γράμμα – Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη», «Φιλοσοφία ποιητική», «Μυθολογία του βλέμματος», «Το αίνιγμα και η μοίρα», «Ο καημός του ενός», «Έλληνες και Ταλιμπάν», «Το μυστικό του Ιησού», «Φθόνος, τρόμος, πόλεμος», «Μεταφυσική του κάλλους», «Νίτσε για καλό γούστο», «Το αδιανόητο τίποτα», «Υπάρχεις σαν μοίρα», «Η λογική της παράνοιας», «Time Out – Η ελληνική αίσθηση του χρόνου», «Ο “άλλος” του καθρέφτη»** και «Πολιτική από στόμα σε στόμα».
Μέρος του έργου του πέρασε και τα ελληνικά σύνορα, καθώς βιβλία του μεταφράστηκαν και κυκλοφόρησαν στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων στα αγγλικά και τα ιταλικά. Στις ξενόγλωσσες εκδόσεις περιλαμβάνονται τα Like a Pelican in the Wilderness, Fate and Ambiguity in Oedipus the King, Yearning for the One: Chapters in the Inner Life of the Greeks και La musica di Eraclito.
Με τα βιβλία, τις διαλέξεις και τις δημόσιες παρεμβάσεις του, ο Στέλιος Ράμφος άφησε ένα πολυσχιδές έργο, επιχειρώντας επί δεκαετίες να προσεγγίσει θεμελιώδη ζητήματα της ελληνικής ταυτότητας, της πίστης, της πολιτικής, της ιστορίας και της σχέσης του σύγχρονου Έλληνα με την παράδοση και τη Δύση.
