Independent: «Θέλετε κι άλλη Οδύσσεια»; – Οι 6 καλύτερες ταινίες ελληνικής μυθολογίας

Με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έργου, ο Kevin E G Perry του Independent επιλέγει έξι από τις καλύτερες ταινίες που βασίστηκαν, περισσότερο ή λιγότερο ελεύθερα, στην ελληνική μυθολογία.

Οι κριτικές για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έχουν ήδη δημοσιευτεί, με τους κριτικούς να χαρακτηρίζουν την ταινία «κινηματογραφικό συμπόσιο». Με διάρκεια σχεδόν τρεις ώρες, η τελευταία ταινία του βραβευμένου με Όσκαρ σκηνοθέτη του «Oppenheimer» είναι, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, επική με κάθε έννοια της λέξης, με ένα καστ γεμάτο αστέρες, προϋπολογισμό 250 εκατομμυρίων δολαρίων και μια κλίμακα που μπορεί να αποτυπωθεί σε όλο της το μεγαλείο μόνο σε IMAX. Όπως αποκάλυψε ο Νόλαν στον Independent νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, ήθελε εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες να γυρίσει μια μεγάλη ταινία στην παράδοση των επών με σπαθιά και σανδάλια, από την εποχή που είχε συνδεθεί για σύντομο χρονικό διάστημα με τη σκηνοθεσία του Μπραντ Πιτ στην «Τροία». Από τότε, βέβαια, ο ίδιος ο Νόλαν έχει διανύσει τη δική του «οδύσσεια», κατακτώντας το Χόλιγουντ με την πολυσυζητημένη τριλογία του Batman και εξερευνώντας την επιστημονική φαντασία μέσα από ταινίες όπως το «Inception» και το «Interstellar». Υπάρχει, ωστόσο, λόγος που μετά από όλη αυτή την επιτυχία ο Νόλαν επέστρεψε στην αρχαία Ελλάδα. Η πλούσια μυθολογία που μας κληροδότησαν οι αρχαίοι δημιουργοί, όπως ο Όμηρος, αποτελεί θεμέλιο της δυτικής αφηγηματικής παράδοσης. Οι θεοί και οι ήρωες ιστοριών όπως η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» γέννησαν πολλά από τα μοτίβα, τις αφηγήσεις και τους αρχετυπικούς χαρακτήρες που παραμένουν δημοφιλείς μέχρι σήμερα.

Η «Οδύσσεια» μπορεί να είναι η πιο πρόσφατη, και ίσως ακόμη και η σπουδαιότερη, κινηματογραφική μεταφορά της ελληνικής μυθολογίας, σίγουρα όμως δεν είναι η πρώτη φορά που το Χόλιγουντ επιστρέφει σε αυτή την πηγή αναζητώντας έμπνευση. Στο πέρασμα των χρόνων έχουν γυριστεί δεκάδες ταινίες εμπνευσμένες από ελληνικούς μύθους, από σχετικά πιστές ιστορικές αναπαραστάσεις μέχρι περισσότερο πειραματικές διασκευές, οι οποίες χρησιμοποιούν τις αρχαίες ιστορίες ως αφετηρία για κάτι εντελώς διαφορετικό. Είτε, λοιπόν, κάποιος αγαπά εδώ και χρόνια αυτά τα πυκνά αρχαία κείμενα είτε ανακάλυψε μόλις πρόσφατα ότι ο Όμηρος δεν είναι απλώς… ο τύπος που λατρεύει τα ντόνατς, αυτές είναι, σύμφωνα με τον Independent, έξι από τις καλύτερες ταινίες που έχουν εμπνευστεί από την ελληνική μυθολογία.

6. «The Return» (2024)

Λίγα χρόνια πριν ο Νόλαν αποφασίσει να μεταφέρει ολόκληρη την «Οδύσσεια» στη μεγάλη οθόνη, ο Ιταλός σκηνοθέτης Ουμπέρτο Παζολίνι επέλεξε να επικεντρωθεί μόνο στο δεύτερο μισό του έπους για την ταινία του «The Return» του 2024. Στην ταινία πρωταγωνιστεί ο Ρέιφ Φάινς ως Οδυσσέας και η Ζιλιέτ Μπινός ως σύζυγός του, Πηνελόπη, ενώ το φιλμ επαινέθηκε για τη ρεαλιστική προσέγγισή του στο τραύμα και στις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου. Στην εκδοχή του Παζολίνι δεν υπάρχουν θεοί ή τέρατα, αν και ορισμένοι κριτικοί θεώρησαν ότι στην προσπάθειά του να απομακρύνει το μυθολογικό στοιχείο πήγε υπερβολικά μακριά. Σε κριτική δύο αστέρων στον Independent, η κριτικός Clarisse Loughrey έγραψε ότι το «The Return» όχι μόνο αφαιρεί κάθε αναφορά στο υπερφυσικό, αλλά απομακρύνει και τα συναισθήματα που δίνουν δύναμη σε μία από τις πιο επιδραστικές αλλά σχετικά σπάνια διασκευασμένες ιστορίες.

5. «Τροία» (2004)

Όπως και το «The Return», η «Τροία» του 2004 επέλεξε να ξαναδουλέψει ένα από τα ομηρικά έπη χωρίς την ανάμειξη των παρεμβατικών θεών του Ολύμπου. Στην περίπτωση αυτή, η ταινία αποτελεί ελεύθερη διασκευή της «Ιλιάδας» και αφηγείται την πολιορκία της Τροίας κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, συμπυκνώνοντας όμως όλη τη δράση σε λίγες εβδομάδες αντί για μία δεκαετία. Η ταινία αναπτύχθηκε από τον σκηνοθέτη του «Das Boot», Βόλφγκανγκ Πέτερσεν, ο οποίος αποχώρησε από το σχέδιο για να εργαστεί πάνω σε μια προγραμματισμένη ταινία «Batman vs Superman». Τότε ήταν που συνδέθηκε για λίγο με την ταινία ο Κρίστοφερ Νόλαν, ενώ η σκηνοθεσία προτάθηκε επίσης στον Τέρι Γκίλιαμ, ο οποίος αμφισβήτησε κατά πόσο είχε νόημα να μεταφερθεί η «Ιλιάδα» στον κινηματογράφο χωρίς τους θεούς. Τελικά, ο Πέτερσεν επέστρεψε για να αναλάβει την παραγωγή. Πρωταγωνιστής ήταν ο Μπραντ Πιτ στον ρόλο του μεγάλου Έλληνα πολεμιστή Αχιλλέα, ενώ ο Έρικ Μπάνα υποδύθηκε τον θανάσιμο αντίπαλό του, Έκτορα, πρίγκιπα της Τροίας. Η ταινία σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία παρά τις διχασμένες κριτικές και αξίζει να την ξαναδεί κανείς ακόμη και μόνο για ορισμένες από τις εξαιρετικές δεύτερες ερμηνείες: τον Μπράιαν Κοξ ως Αγαμέμνονα, τον Μπρένταν Γκλίσον ως Μενέλαο, βασιλιά της Σπάρτης, και τον θρυλικό Πίτερ Ο’ Τουλ ως Πρίαμο, βασιλιά της Τροίας.

4. «Black Orpheus» (1959)

Ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης, που καταγράφηκε μεταξύ άλλων από τους Ρωμαίους ποιητές Βιργίλιο και Οβίδιο, είναι ένας από τους ελληνικούς μύθους που έχουν γνωρίσει τις περισσότερες επαναφηγήσεις. Αφορά δύο τραγικούς εραστές: τον Ορφέα, ο οποίος μπορούσε να δημιουργεί μαγευτική μουσική με τη λύρα του, και την Ευρυδίκη, η οποία οδηγείται στον Κάτω Κόσμο, από όπου ο αγαπημένος της επιχειρεί να τη σώσει.Ο Γάλλος σκηνοθέτης Μαρσέλ Καμί μετέφερε με εντυπωσιακό τρόπο τον μύθο στο «Black Orpheus», τοποθετώντας την ιστορία σε μια φαβέλα του Ρίο ντε Τζανέιρο τη δεκαετία του 1950, την περίοδο του Καρναβαλιού. Η ταινία αποτελεί μια πανδαισία εικόνων και ήχων, αποτυπώνοντας τη ζωντανή μουσική και το πνεύμα της Βραζιλίας. Το soundtrack, στο οποίο συμμετέχουν μεταξύ άλλων οι Αντόνιο Κάρλος Ζομπίμ και Βινίσιους ντε Μοράες, συνέβαλε στη διάδοση της μπόσα νόβα σε ολόκληρο τον κόσμο.Το «Black Orpheus» κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Καννών και το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας, ενώ έχει αναφερθεί ως αγαπημένη ταινία προσωπικοτήτων από τον καλλιτέχνη Ζαν-Μισέλ Μπασκιά μέχρι τον σκηνοθέτη του «Parasite», Μπονγκ Τζουν-χο.

3. «O Brother, Where Art Thou?» (2000)

Πριν από την «Οδύσσεια» του Νόλαν υπήρχε το… «O Brother, Where Art Thou?». Το μιούζικαλ των αδελφών Κοέν αποτελεί μια πολύ ελεύθερη επανεκδοχή της «Οδύσσειας» του Ομήρου, μεταφέροντας τη δράση στην ιστορία τριών δραπετών κατάδικων στον Μισισιπή της δεκαετίας του 1930. Ο Τζορτζ Κλούνεϊ πρωταγωνιστεί ως ένας χαρακτήρας που ονομάζεται Ulysses, η λατινική ονομασία του Οδυσσέα, ο οποίος ξεκινά ένα επικό ταξίδι για να ξανασμίξει με τη σύζυγό του, Penny, την οποία υποδύεται η Χόλι Χάντερ. Στη διαδρομή, οι περιπέτειές του αντιστοιχούν σε επεισόδια της «Οδύσσειας». Ανάμεσά τους βρίσκονται τρεις Σειρήνες που τραγουδούν, ένας Κύκλωπας, τον οποίο εδώ ενσαρκώνει ένας μονόφθαλμος πωλητής Βίβλων που υποδύεται ο Τζον Γκούντμαν, και ένας τυφλός προφήτης.Η ταινία φτάνει μάλιστα στο σημείο να ανοίγει με μερικούς στίχους του Ομήρου. Οι αδελφοί Κοέν, ωστόσο, είχαν παραδεχτεί την εποχή της κυκλοφορίας της ότι δεν είχαν διαβάσει ποτέ ολόκληρη την «Οδύσσεια». Ο Ίθαν Κοέν είχε πει στον Guardian ότι, από όλους τους συντελεστές και τους ηθοποιούς, ο Τιμ Νέλσον ήταν ο μόνος που είχε πράγματι διαβάσει την «Οδύσσεια».

2. «Ηρακλής» (1997)

Ο «Ηρακλής» της Disney σίγουρα δεν πρόκειται να κερδίσει κάποιο βραβείο πιστής μεταφοράς της ελληνικής μυθολογίας. Ό,τι του λείπει όμως σε ιστορική ακρίβεια, το αναπληρώνει με τον ενθουσιασμό με τον οποίο αντιμετωπίζει το θέμα του. Θα μπορούσε μάλιστα κανείς να υποστηρίξει ότι αυτή η ελευθερία απέναντι στους αρχαίους μύθους βρίσκεται περισσότερο μέσα στην ίδια την παράδοση απ’ όσο φαίνεται. Οι πολλές ιστορίες του Ηρακλή δεν προέρχονται από ένα και μοναδικό λογοτεχνικό έργο, αλλά από μια πλούσια προφορική παράδοση, η οποία άλλαζε, ξαναγραφόταν και μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά ποιητών. Οι «12 Άθλοι του Ηρακλή», για τους οποίους είναι περισσότερο γνωστός ο μυώδης ήρωας, προέρχονται από ένα επικό έργο που αποδίδεται στον αρχαίο Έλληνα ποιητή Πείσανδρο, το ίδιο το κείμενο όμως έχει χαθεί εδώ και αιώνες. Αντί να ανησυχεί για όλα αυτά, ο «Ηρακλής» της Disney αποτελεί ένα πληθωρικό μείγμα διαφορετικών ελληνικών μύθων, κατάλληλα προσαρμοσμένο για ένα νεανικό κοινό και δεμένο με ένα εξαιρετικά δημοφιλές soundtrack. Και σε αντίθεση με τους αρχικούς μύθους, αυτή τη φορά ο Ηρακλής έχει ευτυχισμένο τέλος.

1. «Ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες» (1963)

Μπορεί να μην έχει την ίδια αναγνωρισιμότητα με τον Όμηρο, αλλά ο ποιητής Απολλώνιος ο Ρόδιος, του 3ου αιώνα π.Χ., μπορεί να διεκδικήσει την τιμή ότι ενέπνευσε μία από τις σπουδαιότερες ταινίες του είδους «σπαθί και σανδάλι». Το επικό ποίημά του, τα «Αργοναυτικά», μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη στην αγαπημένη ταινία του 1963 «Jason and the Argonauts». Η ταινία ακολουθεί τις περιπέτειες του Ιάσονα, τον οποίο υποδύεται ο Τοντ Άρμστρονγκ, και την αναζήτησή του για το Χρυσόμαλλο Δέρας, το δέρμα ενός μαγικού φτερωτού κριαριού. Αν και τη σκηνοθεσία υπέγραψε ο Ντον Τσάφι, η ταινία έμεινε περισσότερο γνωστή για την πρωτοποριακή δουλειά του Ρέι Χάριχαουζεν στα ειδικά εφέ. Ανάμεσα στις αξέχαστες σκηνές που δημιούργησε βρίσκονται ο Τάλως, ένα τεράστιο χάλκινο άγαλμα ύψους 100 ποδιών που ζωντανεύει, και η περίφημη μάχη με έναν στρατό από σκελετούς που δημιουργήθηκε με την τεχνική stop-motion.Η ταινία έχει αναφερθεί ως μία από τις βασικές επιρροές για την «Οδύσσεια» του Νόλαν. Ο σκηνοθέτης του «Shaun of the Dead», Έντγκαρ Ράιτ, έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά από πρόσφατη προβολή ότι διέκρινε στην ταινία του Νόλαν την επιρροή των ταινιών του Ρέι Χάριχαουζεν που αγαπούσε στα νιάτα του, ιδιαίτερα του «Jason and the Argonauts» και των ταινιών του Sinbad. Παρότι όταν κυκλοφόρησε αρχικά δεν τα πήγε καλά στο box office, η ταινία εξελίχθηκε με τα χρόνια σε κλασικό έργο του είδους. Όταν ο Τομ Χανκς απένειμε τιμητικό Όσκαρ στον Χάριχαουζεν το 1992, το έθεσε με τον δικό του τρόπο: «Κάποιοι λένε “Καζαμπλάνκα” ή “Πολίτης Κέιν”. Εγώ λέω ότι ο “Ιάσονας και οι Αργοναύτες” είναι η σπουδαιότερη ταινία που γυρίστηκε ποτέ».