Πέντε γυναίκες, κόρες αγροτών και αρχαιοφυλάκων, δίνουν φωνή στη Δήλο του 20ού αιώνα.
Οι πολύτιμες μαρτυρίες τους συνθέτουν μια εικόνα πολύ διαφορετική από τη σημερινή της Δήλου, του ακατοίκητου πλέον νησιού που είναι γνωστό σε όλο τον κόσμο ως αρχαιολογικός χώρος και Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, και ξετυλίγουν το νήμα της ζωής των «Δηλιανών», μιας κοινότητας που διαμορφώθηκε μέσα από τη συνύπαρξη της αγροτικής ζωής με την αρχαιολογία. Ανθρωποι καλλιεργούσαν τη γη, φρόντιζαν ζώα, εργάζονταν στις ανασκαφές και φύλαγαν τα αρχαία. Αρχαία πηγάδια και αγωγοί έδιναν νερό σε χωράφια και μποστάνια, παιδιά «έδιναν» παραστάσεις στο αρχαίο θέατρο και αγρότες παρομοίαζαν τα ψηφιδωτά με «ωραία χαλιά». Μια διαφορετική σκαπάνη, όχι στη γη του ιερού νησιού του Απόλλωνα, αλλά στη μνήμη όσων έζησαν εκεί τον 20ό αιώνα φέρνει στο φως αυτή τη λιγότερο γνωστή όψη της νεότερης ιστορίας της Δήλου.
Πρόκειται για την εθνογραφική έρευνα που υποστηρίχθηκε από το Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Αδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο», το οποίο υλοποιήθηκε από τη διεπιστημονική ομάδα Μπουλούκι σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και τη Γαλλική Σχολή Αθηνών και σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο, Δέσποινα Νάζου.
Τα αποτελέσματα της έρευνας συγκεντρώθηκαν σε ένα «Ανθολόγιο αφηγήσεων», με τις ιστορίες ανθρώπων που μοιράστηκαν τις αναμνήσεις και τις εμπειρίες τους από τη ζωή στη Δήλο, που συχνά επισκιάζεται από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή ιστορία του νησιού. Το Ανθολόγιο, που είναι διαθέσιμο ψηφιακά στις ιστοσελίδες του Μπουλουκιού και του Cycladic Identity, περιλαμβάνει αποσπάσματα συνεντεύξεων πέντε γυναικών και αρχειακό φωτογραφικό υλικό από τη ζωή τους.
Διαβάστε Επίσης
Το έργο αναδεικνύει και διατηρεί αυτή την αγροτική εικόνα, η οποία ξεκίνησε με την εν εξελίξει αποκατάσταση της Αγροικίας του Μάρκου, ένα σύνολο κτιρίων από τα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα που ξεχωρίζουν για την ευρηματική επαναχρησιμοποίηση υλικών, όπως ράγες βαγονέτων των ανασκαφών και αρχαία θραύσματα.
Το Ανθολόγιο, ως λέξη, παραπέμπει στο μάζεμα λουλουδιών. Και πράγματι, διαβάζοντας το λεύκωμα, συναντά κανείς άλλου είδους «άνθη»: ιστορίες και μνήμες, όπου η αρχαιότητα και ο 20ός αιώνας του αγροτικού τοπίου συνυπήρχαν στο ίδιο πεδίο! Το λεύκωμα μας ταξιδεύει στον Μάρτιο του 1873, όταν μια ομάδα εργατών υπό τον Γάλλο αρχαιολόγο, Albert Lebègue, άρχισε να σκάβει στη Δήλο. Οι ανασκαφές της Γαλλικής Σχολής Αθηνών έμελλε να διαρκέσουν δεκαετίες και να φέρουν στο φως μια ολόκληρη αρχαία πόλη. Οι περισσότεροι εργάτες ήταν Μυκονιάτες και τον Ιούνιο του 1906 κήρυξαν την πρώτη μεγάλη απεργία στην ιστορία της Μυκόνου, ζητώντας καλύτερα μεροκάματα και συνθήκες εργασίας. Παράλληλα, η Δήλος και η Ρήνεια ήταν ζωντανοί αγροτικοί τόποι. Από το 1844 είχαν περάσει στην ιδιοκτησία του Δήμου Μυκόνου και χωριστεί σε «παρτίδες»: περίπου ογδόντα στη Ρήνεια και εννέα στη Δήλο. Οι Μυκονιάτες καλλιεργούσαν κριθάρι και στάρι, έβοσκαν τα κοπάδια τους και έστηναν εκεί τα αγροτικά νοικοκυριά τους. Πολλοί από τους ίδιους ανθρώπους εργάζονταν και στις ανασκαφές.
Ο λόγος δόθηκε σε πέντε γυναίκες
«Επιλέξαμε να δώσουμε τον λόγο σε πέντε γυναίκες. Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Οι γυναικείες φωνές σπανίζουν στις καταγραφές του αγροτικού και του αρχαιολογικού παρελθόντος, παρότι οι γυναίκες σήκωσαν δυσανάλογο βάρος της καθημερινής ζωής – του νερού, του φαγητού, της φροντίδας, της ύφανσης, αλλά και της εργασίας και της φύλαξης του αρχαιολογικού χώρου», σημειώνεται στο Ανθολόγιο. Οι πέντε αφηγήσεις, σαν νήματα μιας άλλης εποχής, «υφαίνουν» διαφορετικές μνήμες της ίδιας Δήλου: τη νοσταλγία των παιδιών των φυλάκων, την «αντι-νοσταλγία» των παιδιών των αγροτών, τον καθημερινό μόχθο γυναικών και ανδρών.
Η Ελευθερία Νάζου είναι κόρη του Μάρκου Νάζου – του «Μαδούπα», όπως τον ήξεραν οι Μυκονιάτες. «Σπίτι του Μάρκου» ονόμασαν οι Γάλλοι αρχαιολόγοι την αγροικία του, την ίδια που αποκαθίσταται σήμερα. Μεγάλωσε μέσα στον αγροτικό κόσμο των παρτίδων και έζησε σε αυτόν, στο δωμάτιο του αργαλειού, το τυροκομειό, τον αδιάκοπο κύκλο της δουλειάς.
Η μητέρα της, Μαρία, είχε συνοψίσει τη σκληρότητα εκείνης της ζωής σε μια φράση: «Δεν ήτανε ζωή αυτή»…
Η Ρίτα Ρουσουνέλου μεγάλωσε στη Δήλο, τα ίδια χρόνια, αλλά από την άλλη πλευρά: κόρη και εγγονή φυλάκων, με τη μητέρα της να δουλεύει ως μαγείρισσα για τη Γαλλική Σχολή. Θυμάται να πηγαίνει στο σπίτι του Μαδούπα για γάλα και να παρατηρεί μαγεμένη την Ελευθερία να υφαίνει. Η ίδια σκηνή αποκτά έτσι δύο όψεις: για το ένα κορίτσι ήταν παιδική γοητεία, για το άλλο καθημερινή σκληρή εργασία. Μάλιστα, όπως η ίδια θυμάται, την είχαν βάλει και στην εφημερίδα «Τα Νέα» όταν ήταν 5 χρόνων σαν τη μικρότερη έμπορο της Δήλου, που μιλάω άπταιστα αγγλικά…
Η Φρασκούλα Πατεράκη, κόρη φυλάκων, μεγάλωσε στη Δήλο, κουβαλώντας νερό από «αρχαίο πηγάδι της Κλεοπάτρας». Η Κατερίνα Καραλή, με ρίζες στη Ρήνεια, γύρισε στα 47 της και, «με σύμβαση καθαρίστριας», φρόντισε τον χώρο επί χρόνια. Η Ειρήνη Συριανού, γεννημένη το 1970, ενώνει τους δύο κόσμους: παιδί αγροτικής οικογένειας στη Δήλο, εργάστηκε δέκα χρόνια ως αρχαιοφύλακας και αργότερα έγινε ψηφοθέτρια στη Μύκονο.
Το Ανθολόγιο, που είναι διαθέσιμο ψηφιακά στις ιστοσελίδες του Μπουλουκιού και του Cycladic Identity
