Γιώτα Γουβέλη στον ΕΤ: Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι, όχι τα στερεότυπα

Με φόντο μια ευημερούσα μακεδονική κωμόπολη, η συγγραφέας εισχωρεί στα άδυτα μιας φαινομενικά υποδειγματικής ιερατικής οικογένειας για να ξεσκεπάσει τα μυστικά, τη βία και τις ασφυκτικές κοινωνικές συμβάσεις που καταδικάζουν τη γυναικεία φύση. Πίσω από την εξωτερική βιτρίνα της ευσέβειας κρύβονται επιθυμίες έτοιμες να ανατρέψουν τα πάντα.

Τοποθετείτε την ιστορία σας στον πυρήνα μιας ιερατικής οικογένειας, η οποία για την κοινωνία αποτελεί πρότυπο ηθικής. Γιατί επιλέξατε να αναδείξετε τη βία και την υποκρισία μέσα από έναν χώρο που θεωρείται κατεξοχήν άσυλο αγάπης και ευσέβειας;

Γιατί με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι και όχι τα στερεότυπα. Μια ιερατική οικογένεια δεν παύει να αποτελείται από ανθρώπους με αδυναμίες, φόβους και επιθυμίες. Την εποχή εκείνη, μάλιστα, η εξουσία μέσα στην κοινότητα ασκούταν κυρίως από τον ιερέα, τον δάσκαλο και τη δημογεροντία. Ο παπα-Γιακείμης, επομένως, δεν είναι μόνο ο πατέρας μιας οικογένειας· είναι και ένα από τα πρόσωπα που εκπροσωπούν την ηθική τάξη του τόπου. Αυτό κάνει τη ρωγμή μέσα στο ίδιο του το σπίτι ακόμη πιο δραματική. Οσο πιο ισχυρή είναι η ανάγκη μιας οικογένειας να δείχνει άψογη προς τα έξω τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει η πίεση στο εσωτερικό της. Η «Ενοχη» δεν είναι ένα βιβλίο για την Εκκλησία· είναι ένα βιβλίο για την ανθρώπινη φύση, που δοκιμάζεται όταν συγκρούονται η αγάπη, η επιθυμία, η εξουσία και η ηθική.

Στην πλοκή συναντάμε τέσσερις διαφορετικές κοπέλες. Πώς διαχειρίζεται η καθεμία την ανάγκη για προσωπική ελευθερία;

Οι τέσσερις κόρες του παπα-Γιακείμη δεν είναι απλώς τέσσερις ηρωίδες. Είναι τέσσερις διαφορετικοί τρόποι να είναι κανείς γυναίκα. Η Ζόλια, η Ρήνα, η Λουκία και η Βγέρω αγαπούν, φοβούνται, ελπίζουν και ονειρεύονται, όπως κάθε νέα γυναίκα. Καθεμία τους, όμως, αναγκάζεται να διαχειριστεί διαφορετικά την ανάγκη της για ελευθερία μέσα σε έναν κόσμο που έχει ήδη αποφασίσει ποια πρέπει να είναι η θέση της. Αλλη συμβιβάζεται, άλλη σιωπά, άλλη περιμένει και άλλη επαναστατεί. Δεν ήθελα να γράψω τέσσερις συμβολικές μορφές, αλλά τέσσερις ζωντανούς χαρακτήρες, με αρετές, αδυναμίες και αντιφάσεις. Πιστεύω ότι κάθε αναγνώστρια -και κάθε αναγνώστης- θα αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του σε κάποια από αυτές. Γιατί, τελικά, όλοι έχουμε βρεθεί κάποια στιγμή μπροστά στο ίδιο δίλημμα: να ακολουθήσουμε αυτό που μας λέει η καρδιά ή αυτό που περιμένουν οι άλλοι από εμάς.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Η ένοχη». Η ενοχή αυτή πηγάζει από τις ίδιες τις πράξεις των ηρωίδων ή αποτελεί κατασκεύασμα του κοινωνικού περίγυρου;

Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Υπάρχει μια ηρωίδα που πράγματι ξεπερνά ένα όριο και φέρει ευθύνη για τις πράξεις της. Δεν ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που αθωώνει τους πάντες στο όνομα των συνθηκών. Ταυτόχρονα, όμως, με ενδιέφερε να φωτίσω τη διαδρομή που οδηγεί έναν άνθρωπο σε μια ακραία επιλογή. Η ενοχή στο βιβλίο δεν είναι ούτε αποκλειστικά προσωπική ούτε αποκλειστικά κοινωνική. Είναι το αποτέλεσμα της συνάντησης του χαρακτήρα με τις συνθήκες. Κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του· αυτό δεν το αμφισβητώ. Ομως κανένας άνθρωπος δεν αποφασίζει μέσα στο κενό. Αποφασίζει μέσα στην οικογένειά του, στην εποχή του, στις αξίες που έχει διδαχθεί, στους φόβους και στις πιέσεις που κουβαλά. Αυτό με ενδιέφερε να φωτίσω. Οχι να αθωώσω την ηρωίδα, αλλά να κατανοήσω τη διαδρομή που την οδηγεί στο μοιραίο.

Παράλληλα, με απασχόλησε και κάτι ακόμη. Κάθε κοινωνία έχει την ανάγκη να ορίσει ποιος φταίει, να εντοπίσει την «ένοχη». Είναι ένας τρόπος να αποκαταστήσει την τάξη που έχει διαταραχθεί. Ομως η ζωή είναι πολύ πιο σύνθετη. Πίσω από μια τραγική πράξη δεν βρίσκεται ποτέ ένας μόνο ένοχος. Υπάρχουν άνθρωποι, σχέσεις, σιωπές, επιλογές και παραλείψεις που, σαν κρίκοι μιας αλυσίδας, οδηγούν σταδιακά στην καταστροφή.

Γι’ αυτό πιστεύω ότι η μεγάλη ερώτηση του βιβλίου δεν είναι «ποια είναι η ένοχη;». Είναι «πώς γεννιέται μια ένοχη;». Και αυτό είναι ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο μια εποχή.

Πιστεύετε ότι οι ακραίες αντιδράσεις των ανθρώπων εκείνης της εποχής ήταν αποτέλεσμα προσωπικών επιλογών ή προϊόν ενός ασφυκτικού κοινωνικού πλαισίου;

Πιστεύω πως ήταν και τα δύο. Οι κοινωνίες επηρεάζουν βαθιά τις επιλογές μας, αλλά δεν τις καθορίζουν απόλυτα. Αυτό που με απασχόλησε ιδιαίτερα ήταν η γυναικεία επιθυμία. Για αιώνες αντιμετωπιζόταν ως κάτι επικίνδυνο, που έπρεπε να ελεγχθεί ή να κατασταλεί. Οταν όμως μια τόσο ισχυρή ανθρώπινη ανάγκη δεν μπορεί να εκφραστεί φυσικά, δεν εξαφανίζεται. Αναζητά διέξοδο, και κάποιες φορές τη βρίσκει σε λάθος δρόμους, με ολέθριες συνέπειες. Ισως γι’ αυτό το βιβλίο, παρότι εποχής, συνομιλεί με το σήμερα.

ΟΛΟΙ ΚΡΙΝΟΥΜΕ ΠΡΩΤΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΟΥΜΕ ΜΕΤΑ

Το κεντρικό μότο του βιβλίου αναφέρει: «Πρώτα θα τη δικάσεις. Μετά θα την καταλάβεις». Πόσο εύκολο είναι για τον σύγχρονο αναγνώστη να ξεπεράσει τα στερεότυπα και να δείξει πραγματική ενσυναίσθηση;

Δεν είναι εύκολο, γιατί όλοι κρίνουμε πρώτα και καταλαβαίνουμε μετά. Αυτό είναι πολύ ανθρώπινο. Ελπίζω όμως ότι η λογοτεχνία μπορεί να μας κάνει να καθυστερήσουμε λίγο την ετυμηγορία μας. Να μπούμε στη θέση του άλλου χωρίς να δικαιολογήσουμε τις πράξεις του. Η Ενοχη θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: Πώς γεννιέται η ενοχή; Και μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε τραγική πράξη υπάρχει ένας άνθρωπος, όχι μόνο μια πράξη. Γιατί πίσω από κάθε τραγική πράξη υπάρχει μια ανθρώπινη ιστορία. Και η λογοτεχνία, πιστεύω, δεν υπάρχει για να μοιράζει συγχωροχάρτια ούτε για να εκδίδει καταδικαστικές αποφάσεις. Υπάρχει για να μας βοηθά να κατανοούμε βαθύτερα τον άνθρωπο. Αν ο αναγνώστης, κλείνοντας το βιβλίο, αισθανθεί ότι η ιστορία αυτή τον αφορά, τότε θα έχω πετύχει τον σκοπό μου.