Οταν η Δικαιοσύνη παύει να είναι δίκαιη…

Δρ Δημήτριος Γκίκας,
Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας, Επιστημονικός συνεργάτης Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ

Αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται η εμπιστοσύνη του πολίτη προς την Πολιτεία. Χωρίς ανεξάρτητη, αμερόληπτη και αποτελεσματική απονομή της, το κράτος δικαίου κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα κενό θεσμικό περίβλημα, όπου οι νόμοι υπάρχουν, αλλά η ουσία τους απουσιάζει.

Καθημερινά, ο πολίτης γίνεται μάρτυρας περιστατικών τα οποία επαναφέρουν με ιδιαίτερη ένταση το ζήτημα της ουσιαστικής, κι όχι απλώς τυπικής, απονομής δικαιοσύνης, σε όλα τα επίπεδα της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής. Τα περιστατικά αυτά κλονίζουν την πίστη του πολίτη τόσο στους δικαστές όσο και στο ίδιο το νομικό σύστημα. Ενα εξ αυτών, η διαφαινόμενη αδυναμία του συστήματος να προστατέψει αποτελεσματικά την κοινωνία από την υποτροπιάζουσα εγκληματικότητα. Ενα δεύτερο, οι αποφάσεις που ευνοούν συχνά μεγάλες εταιρίες οικονομικής διαχείρισης κι όχι τον πολίτη – δεν είναι τυχαίο που πολλά funds που διαχειρίζονται τα περίφημα «κόκκινα δάνεια», μια μελανή σελίδα της οικονομικής κρίσης που έπληξε τη χώρα, έχουν μετατραπεί σε «κράτος εν κράτει».

Επιπλέον, η ντροπιαστική αναστολή του δικαιώματος ακρόασης στον φυσικό δικαστή, οπότε οι τελευταίοι αποφάσιζαν μηχανικά και με τη λογική της αντιγραφής/επικόλλησης κι όχι κατά περίπτωση και κατά περίσταση. Τέλος, η πολιτική εργαλειοποίηση των δικαστικών αποφάσεων, η ξεκάθαρη, δηλαδή, παρέμβαση της πολιτικής εξουσίας στη δικαστική, η οποία καταλύει τη θεμελιώδη διάκριση εξουσιών.

Τα παραπάνω υπενθυμίζουν πόσο εύθραυστη μπορεί να καταστεί η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς. Διότι το θέμα δεν αφορά μια θεμιτή διαφωνία με μια δικαστική απόφαση. Το ζήτημα έχει να κάνει με το αν τελικά η κοινωνία αντιλαμβάνεται το δικαιικό σύστημα ως θεματοφύλακα όχι απλώς μιας τυπικής νομιμότητας, αλλά και της ουσιαστικής διατήρησης του κοινού περί δικαίου αισθήματος.

Η Ιστορία μάς προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το 399 π.Χ., η Αθηναϊκή Δημοκρατία καταδίκασε τον Σωκράτη σε θάνατο. Η απόφαση ελήφθη από νόμιμο δικαστήριο, σύμφωνα με τις διαδικασίες της εποχής. Κι όμως, έμεινε στην Ιστορία ως εμβληματική περίπτωση σύγκρουσης ανάμεσα στην τυπική νομιμότητα και την ουσιαστική δικαιοσύνη. Η νομιμότητα της απόφασης δεν έσβησε ποτέ την κηλίδα μιας ανεπανόρθωτης αδικίας που διαπράχθηκε εις βάρος ενός πολίτη, η φιλοσοφική σκέψη του οποίου έμελλε να καθορίσει ολόκληρη τη μεταγενέστερη δυτική πνευματική παράδοση.

Ενα σοβαρό κράτος δικαίου έχει ανάγκη από δικαστές ανεξάρτητους, θαρραλέους και προσηλωμένους στον νόμο και στο δίκαιο, το οποίο δεν κρίνεται μόνο από τις αποφάσεις που εκδίδονται, αλλά και από την εμπιστοσύνη που εμπνέει σ’ όλους τους πολίτες. Διότι όταν αυτή η εμπιστοσύνη χαθεί, δεν πλήττεται απλώς ένας θεσμός. Κλονίζονται τα ίδια τα θεμέλια της κοινωνίας…