Η φθινοπωρινή ισημερία είναι η στιγμή που, τουλάχιστον θεωρητικά, η ημέρα και η νύχτα μοιράζονται τον χρόνο σχεδόν στη μέση. Ακόμη και η ίδια η λέξη παραπέμπει στην «ίση νύχτα». Στην πραγματικότητα, όμως, την ημέρα της ισημερίας το φως διαρκεί λίγο περισσότερο από το σκοτάδι.
Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οι αστρονόμοι ορίζουν την ανατολή και τη δύση του Ήλιου, αλλά και σε ένα φαινόμενο που συμβαίνει καθημερινά πάνω από τα κεφάλια μας, τη διάθλαση του ηλιακού φωτός στην ατμόσφαιρα της Γης.
Τι συμβαίνει κατά την ισημερία
Δύο φορές κάθε χρόνο, τον Μάρτιο και τον Σεπτέμβριο, συμβαίνει ένα συγκεκριμένο αστρονομικό γεγονός: το κέντρο του Ήλιου διασχίζει τον ουράνιο ισημερινό. Όπως εξηγεί η NASA, η ισημερία είναι η ακριβής στιγμή κατά την οποία το κέντρο του Ήλιου διασχίζει το επίπεδο του Ισημερινού της Γης. Κατά την ισημερία του Σεπτεμβρίου ο Ήλιος κινείται φαινομενικά προς το νότιο ημισφαίριο. Στο βόρειο ημισφαίριο η ισημερία του Σεπτεμβρίου σηματοδοτεί την αστρονομική έναρξη του φθινοπώρου, ενώ στο νότιο ημισφαίριο αρχίζει η άνοιξη. Από εκεί και πέρα, στο βόρειο ημισφαίριο οι ημέρες συνεχίζουν να μικραίνουν και οι νύχτες να μεγαλώνουν μέχρι το χειμερινό ηλιοστάσιο του Δεκεμβρίου.
Γιατί ονομάζεται «ισημερία»
Ο διεθνής όρος equinox προέρχεται από τις λατινικές λέξεις aequus, που σημαίνει ίσος, και nox, που σημαίνει νύχτα. Η ονομασία δημιουργεί την εντύπωση ότι κατά την ισημερία ολόκληρος ο πλανήτης έχει ακριβώς 12 ώρες ημέρας και 12 ώρες νύχτας. Αυτό όμως δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα. Το U.S. Naval Observatory εξηγεί ότι κατά την ημέρα της ισημερίας το γεωμετρικό κέντρο του ηλιακού δίσκου βρίσκεται πάνω από τον ορίζοντα για 12 ώρες. Εάν ο Ήλιος ήταν ένα απλό γεωμετρικό σημείο και η Γη δεν είχε ατμόσφαιρα, ημέρα και νύχτα θα είχαν πράγματι ίση διάρκεια. Ο πραγματικός Ήλιος, όμως, έχει έναν ορατό δίσκο και η ατμόσφαιρα μεταβάλλει αυτό που βλέπουμε από την επιφάνεια της Γης.
Το τρικ της ανατολής και της δύσης
Η πρώτη αιτία της διαφοράς βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ορίζονται η ανατολή και η δύση του Ήλιου. Η ανατολή δεν καταγράφεται όταν το κέντρο του Ήλιου περάσει πάνω από τον ορίζοντα. Θεωρούμε ότι ο Ήλιος έχει ανατείλει μόλις εμφανιστεί το επάνω άκρο του ηλιακού δίσκου. Αντίστοιχα, η δύση καταγράφεται όταν το επάνω άκρο του ηλιακού δίσκου εξαφανιστεί κάτω από τον ορίζοντα. Επειδή λοιπόν μετράμε το πρώτο και το τελευταίο άμεσο ηλιακό φως και όχι τη διέλευση του κέντρου του Ήλιου από τον ορίζοντα, προστίθενται μερικά επιπλέον λεπτά στη διάρκεια της ημέρας. Η ατμόσφαιρα μας δείχνει τον Ήλιο ενώ βρίσκεται κάτω από τον ορίζοντα Υπάρχει και ένας δεύτερος παράγοντας, η ατμοσφαιρική διάθλαση. Όταν οι ακτίνες του Ήλιου περνούν μέσα από την ατμόσφαιρα της Γης, η πορεία τους κάμπτεται. Έτσι, όταν βρίσκεται κοντά στον ορίζοντα, ο Ήλιος φαίνεται λίγο ψηλότερα από την πραγματική γεωμετρική θέση του. Το πρωί μπορούμε επομένως να δούμε το επάνω άκρο του Ήλιου ενώ γεωμετρικά βρίσκεται ακόμη κάτω από τον ορίζοντα. Το βράδυ εξακολουθούμε να τον βλέπουμε για λίγο ενώ έχει ήδη περάσει γεωμετρικά κάτω από αυτόν.
Διαβάστε Επίσης
Το U.S. Naval Observatory χρησιμοποιεί στους υπολογισμούς του περίπου 34 λεπτά της μοίρας για τη φυσιολογική ατμοσφαιρική διάθλαση στον ορίζοντα και 16 λεπτά της μοίρας για την ακτίνα του ηλιακού δίσκου. Αυτό σημαίνει ότι τη στιγμή που καταγράφουμε ανατολή ή δύση, το γεωμετρικό κέντρο του Ήλιου βρίσκεται περίπου 50 λεπτά της μοίρας κάτω από τον ορίζοντα.
Πότε είναι πραγματικά ίσες η μέρα και η νύχτα
Υπάρχει ημερομηνία κατά την οποία η διάρκεια της ημέρας πλησιάζει πραγματικά τις 12 ώρες, αλλά δεν συμπίπτει απαραίτητα με την ισημερία. Η ακριβής ημερομηνία εξαρτάται από το γεωγραφικό πλάτος. Σύμφωνα με το U.S. Naval Observatory, στο βόρειο ημισφαίριο η ημέρα εξακολουθεί να είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα για μερικές ημέρες μετά τη φθινοπωρινή ισημερία. Ενδεικτικά, σε γεωγραφικό πλάτος 40 μοιρών βόρεια, πολύ κοντά δηλαδή στο γεωγραφικό πλάτος μεγάλου μέρους της Ελλάδας, οι 12 ώρες ημέρας και οι 12 ώρες νύχτας προσεγγίζονται γύρω στις 26 Σεπτεμβρίου. Την ίδια την ημέρα της ισημερίας, το U.S. Naval Observatory υπολογίζει ότι σε γεωγραφικό πλάτος 40 μοιρών η ημέρα είναι περίπου οκτώ με εννέα λεπτά μεγαλύτερη από τη νύχτα.
Τι θα συμβεί το 2026
Η φετινή φθινοπωρινή ισημερία θα σημειωθεί στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 στις 00:05 UTC, σύμφωνα με τη NASA. Για την Ελλάδα αυτό αντιστοιχεί στις 03:05 τα ξημερώματα της Τετάρτης 23 Σεπτεμβρίου, καθώς βρίσκεται ακόμη σε ισχύ η θερινή ώρα. Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει αστρονομικά το φθινόπωρο στο βόρειο ημισφαίριο και η άνοιξη στο νότιο.
Πώς φαίνεται η ισημερία από το διάστημα
Η ισημερία είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή όταν παρατηρείται από δορυφόρους. Σε εικόνες ολόκληρου του πλανήτη, η γραμμή που χωρίζει τη φωτισμένη από τη σκοτεινή πλευρά της Γης, ο λεγόμενος terminator, εμφανίζεται σχεδόν κατακόρυφη και περνά κοντά από τους δύο πόλους. Η NASA έχει δημοσιεύσει δορυφορικές εικόνες που δείχνουν τη Γη κατά τις ισημερίες και τα ηλιοστάσια, αποτυπώνοντας τη μεταβολή του φωτισμού του πλανήτη στη διάρκεια του έτους. Η εναλλαγή των εποχών δεν προκαλείται από την απόσταση της Γης από τον Ήλιο, αλλά από την κλίση του άξονά της, περίπου 23,5 μοίρες, σε σχέση με το επίπεδο της τροχιάς της.
Η φθινοπωρινή ισημερία, επομένως, δεν είναι η ημέρα κατά την οποία φως και σκοτάδι μοιράζονται με απόλυτη ακρίβεια το 24ωρο. Είναι η συγκεκριμένη αστρονομική στιγμή κατά την οποία το κέντρο του Ήλιου διασχίζει τον ουράνιο ισημερινό, ενώ η γεωμετρία του ηλιακού δίσκου και η γήινη ατμόσφαιρα χαρίζουν στην ημέρα μερικά επιπλέον λεπτά φωτός.
