Τις τελευταίες δεκαετίες, η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει εισβάλει δυναμικά στη ζωή μας. Από τα συστήματα που προβλέπουν τις ανάγκες μας μέχρι τα ρομπότ που αρχίζουν να αναλαμβάνουν λειτουργικούς ή και φροντιστικούς ρόλους. Ως συνέπεια, η σχέση μας με την τεχνολογία γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη.
Γράφει η Δρ Θεοδώρα Παπαδοπούλου Χαμουζά
Πέρα όμως από την τεχνική της διάσταση, η ΤΝ ανοίγει ένα νέο πεδίο διερεύνησης στο βάθος του ανθρώπινου ψυχισμού. Στην ψυχοδυναμική θεωρία, ο Άλλος αποτελεί καθρέφτη των ενδοψυχικών μας αναγκών, φόβων και ασυνείδητων συγκρούσεων. Σήμερα, αυτός ο ρόλος αρχίζει να μεταφέρεται και στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Προβάλουμε πάνω στα «έξυπνα» συστήματα επιθυμίες για αδιάκριτη κατανόηση, απόλυτη ασφάλεια, αλάνθαστη καθοδήγηση και συνεχή ψυχο-συναισθηματική σύνδεση. Η ΤΝ αναλαμβάνει μια μητρική λειτουργία και προσφέρει στον χρήστη μια «καλή μητέρα» που ακούραστα ανταποκρίνεται κάθε στιγμή στο αίτημά του, χωρίς να κουράζεται και κυρίως χωρίς να τον επικρίνει.
Η ΤΝ λειτουργεί σαν μία νέα μορφή «παρηγορητικού αντικειμένου», που ανταποκρίνεται άμεσα χωρίς συναισθηματικές απαιτήσεις. Αυτή η συνθήκη μπορεί να γίνει καθησυχαστική, αλλά και δυνητικά παγιδευτική όταν αντικαθιστά την ανθρώπινη σχέση.
Σε μια εποχή που οι συναισθηματικοί δεσμοί ατροφούν και η μοναξιά γίνεται το κύριο συναίσθημα του σύγχρονου τρόπου ζωής, η ΤΝ αποκτά, με ραγδαία αυξητικούς ρυθμούς, θερμούς οπαδούς που περνούν ατελείωτες ώρες καταθέτοντας τις ανησυχίες τους και ζητώντας λύσεις σε όλα τους τα προβλήματα.
Η Turkle (2011) επισημαίνει ότι οι άνθρωποι τείνουν να αποδίδουν στις μηχανές συναισθηματικές ικανότητες, ακόμη και όταν γνωρίζουν ότι δεν υπάρχουν. Αυτό δημιουργεί παράδοξα: η ΤΝ γίνεται ταυτόχρονα καθησυχαστική και απειλητική.
Διαβάστε Επίσης
Η επερχόμενη είσοδος των ρομπότ στη ζωή μας ενεργοποιεί βαθύτερα, πρωτογενή άγχη: φόβους αντικατάστασης, απώλεια αξίας και μείωσης της ανθρώπινης μοναδικότητας.
Σε ψυχαναλυτικό επίπεδο, το άγνωστο συνδέεται με το Ανοίκειο: κάτι που μοιάζει οικείο αλλά ταυτόχρονα είναι ξένο και απειλητικό. Τα ανθρωποειδή ρομπότ ενσαρκώνουν ακριβώς αυτό το ανοίκειο: κάτι που μας μοιάζει αλλά δεν είναι «εμείς». Αυτή η ασάφεια αγγίζει υπαρξιακούς φόβους για τη ζωή, το σώμα και την ταυτότητά μας.
Ταυτόχρονα, η αυτοματοποίηση της νοητικής εργασίας θέτει υπαρξιακά ερωτήματα:
- Τι απομένει στον άνθρωπο όταν η μηχανή αναλαμβάνει τη σκέψη;
- Τι θα γίνει όταν ο άνθρωπος δεν θα αναζητά τη γνώση, δεν θα επενδύει στη μάθηση και όλη του η ζωή θα είναι ένα «copy-paste» από τη ΤΝ, που συνεχώς θα εξελίσσεται αφήνοντας πίσω τον δημιουργό της;
- Τι θα συμβεί με το εσωτερικό κίνητρο επίτευξης, όταν η προσπάθεια αντικαθίσταται συνεχώς από αλγοριθμική βελτιστοποίηση;
Κινδυνεύει όμως πραγματικά ο άνθρωπος από την ΤΝ και τα ρομπότ;
Η ΤΝ δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον άνθρωπο. Συνεπώς, η πρόκληση για το μέλλον δεν είναι να αποφύγουμε την τεχνολογία, αλλά να διατηρήσουμε όλα αυτά τα στοιχεία που μας κάνουν να είμαστε Ανώτερο Ον! Και μέσα σε αυτά περιλαμβάνονται η δημιουργικότητα, η προσαρμοστικότητα και η ενσυναίσθηση.
Ο κίνδυνος, συνεπώς, δεν είναι η αντικατάστασή μας, αλλά η παραίτησή μας από τον ρόλο του σκεπτόμενου και επιθυμούντος υποκειμένου. Το μέλλον δεν απαιτεί να υπερέχουμε των μηχανών, αλλά να εμβαθύνουμε σε αυτό που καμία μηχανή δεν μπορεί να έχει: την ανθρώπινη επιθυμία και την ικανότητα νοήματος.
