Το σπουδαιότερο βυζαντινό μνημείο της Ελλάδας του 11ου αιώνα, η Μονή Οσίου Λουκά του Στειριώτη, βρίσκεται σε γραφική πλαγιά στις δυτικές υπώρειες του Ελικώνα, κοντά στην αρχαία Στειρίδα.
Ανήκει στην Ιερά Μητρόπολη Θηβών, Λεβαδείας και Αυλίδος. Το μοναστήρι με τις δύο μεγάλες εκκλησίες (τον ναό της Παναγίας και το καθολικό), την κρύπτη, το καμπαναριό, τα κελιά και τα άλλα κτίσματα, αφιερωμένο στον θαυματουργό τοπικό άγιο, απέκτησε σύντομα μοναδική ακτινοβολία γιατί η μορφή της τέχνης του θεωρείται πρότυπο για τα βυζαντινά μνημεία του 11ου αιώνα σε όλη την Ελλάδα.
Η προσωνυμία «βασιλομονάστηρο» αποδίδει την αυτοκρατορική καταγωγή της Μονής, καθώς και την αίσθηση του πλούτου και της τελειότητας του μνημείου από τους μεταγενέστερους. Ο καθηγητής Αγγελος Προκοπίου αναφέρει ότι η Μονή Οσίου Λουκά ήταν κέντρο για την αναζωπύρωση της Ορθοδοξίας, δοξαστικό μνημείο για τη νίκη της Κρήτης αλλά και ο εκθαμβωτικός μαγνήτης για τον εξελληνισμό των βαρβάρων που ήλθαν να κατοικήσουν στον ελλαδικό χώρο.
Βασική πηγή των πληροφοριών μας για το μοναστήρι και τον Οσιο Λουκά είναι ο βίος του, που συνέταξε ανώνυμος μαθητής του το 962, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Οσίου το 953. Ο μετέπειτα Οσιος Λουκάς γεννήθηκε τον Ιούλιο του 896 μ.Χ. Το 946 εγκαταστάθηκε στην καταπράσινη και μαγευτική θέση, όπου σήμερα είναι το μοναστήρι. Εκτισε το κελί του, ένα εκκλησάκι για να προσεύχεται και έφτιαξε ωραίο κήπο, όπου καλλιεργούσε τα χορταρικά του. Η φήμη του τράβηξε εκεί και άλλους ασκητές, όπως τον Γρηγόριο, τον Παγκράτιο, τον Θεοδόσιο. Μαζί τους και με την οικονομική βοήθεια πολλών θαυμαστών του, στρατηγών και άλλων αξιωματούχων, άρχισε την οικοδόμηση της εκκλησίας της Αγίας Βαρβάρας. Δεν πρόλαβε όμως να την τελειώσει. Τον Νοέμβριο του 952 πρόβλεψε τον θάνατό του και στις 7 Φεβρουαρίου 953 εγκατέλειψε την επίγεια ζωή. Ο μαθητής του, Γρηγόριος, τον έθαψε μέσα στο κελί του. Μετά τον θάνατό του, η φήμη ότι το λείψανό του ήταν θαυματουργό έκανε πλήθος πιστών να συρρέουν στο μοναστήρι για να θεραπευθούν και τα αρχικά κτίσματα έδωσαν τη θέση τους σε μνημειωδέστερα κτίρια.
Υστερα από 2 χρόνια, οι συνασκητές και μαθητές του γιόρτασαν για πρώτη φορά τη μνήμη της κοίμησής του. Ο Οσιος Λουκάς εκτός από την αυστηρή ασκητική ζωή που έκανε, την ταπεινοφροσύνη του, την αγάπη του για όλους τους ανθρώπους, την απέραντη φιλανθρωπία του, την ακλόνητη πίστη του στον Χριστό και γενικά την ευσέβειά του, είχε μεγάλη θαυματουργική και θεραπευτική δύναμη. Απειρα είναι τα θαύματα που έκανε στη ζωή του, αλλά και μετά τον θάνατό του χιλιάδες ασθενείς έρχονταν προσκυνητές και ικέτες στον τάφο του από τον οποίο ανάβλυζε μύρο και έβρισκαν τη θεραπεία τους. Αλλά εκτός από τ’ άλλα ο Οσιος είχε και προφητική ικανότητα. Πολλά γεγονότα είχε προβλέψει, όπως την επιδρομή των Βουλγάρων, την απελευθέρωση της Κρήτης από την κατοχή των Αράβων, τον θάνατό του κ.λπ.
Πλούσιες δωρεές στέλνονταν στη Μονή τακτικά. Ετσι, όχι μόνο τελείωσε η εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, η οποία σήμερα είναι αφιερωμένη στη Θεοτόκο, αλλά ύστερα από λίγα χρόνια, το 1011 μ.Χ., κτίστηκε και ο δεύτερος, ο μεγάλος ναός, το καθολικό, από τον ηγούμενο Φιλόθεο και τους συνασκητές του, Γαβριήλ, Γρηγόριο, Πέτρο κ.ά. Η εκκλησία αυτή αφιερώθηκε στον Οσιο Λουκά και μέσα σ’ αυτήν τοποθετήθηκε η λειψανοθήκη του.
Το μοναστήρι είχε πολλές ατυχίες και πέρασε μεγάλες δυσκολίες. Στη φράγκικη κατοχή το 1204 μ.Χ. έπαθε ζημιές και έχασε πολλά από τα πολύτιμα κειμήλιά του και τα πλούτη του.
Η σημερινή εικόνα
Το ιερό λείψανο του Οσίου Λουκά σήμερα βρίσκεται στο μοναστήρι, όπου έφθασε το 1986 από τη Βενετία και δεκάδες επισκέπτες από την Ελλάδα, και όχι μόνο, συρρέουν καθημερινά για να το προσκυνήσουν. Το συγκρότημα του μοναστηριού, όπως σώζεται σήμερα, αποτελείται από το σύμπλεγμα δύο ναών που πλαισιώνονται από κελιά και βοηθητικά κτίσματα. Προστατεύεται από περίβολο με γωνιακούς πύργους. Ο ναός της Παναγίας είναι ο παλαιότερος. Πιθανά χτίστηκε με πρωτοβουλία του αυτοκράτορα Ρωμανού Β’ (959-963) αμέσως μετά το μεγάλο ιστορικό γεγονός που είχε προφητέψει ο Οσιος Λουκάς, δηλαδή την ανακατάληψη από τους Βυζαντινούς της υπόδουλης στους Αραβες Κρήτης, το 961. Ο ναός του Οσίου Λουκά χτίστηκε στο πρώτο μισό του 11ου αι. Ως δωρητές φέρονται ο ηγούμενος Φιλόθεος ή ο Θεόδωρος Λεωβάχος, που ανήκαν σε επιφανείς οικογένειες γαιοκτημόνων και κρατικών αξιωματούχων της Θήβας, ή ο ίδιος ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Μονομάχος. Ενας νέος αρχιτεκτονικός τύπος εφαρμόζεται εδώ, ο οκταγωνικός, με κύριο χαρακτηριστικό τον τεράστιο τρούλο, που ο τρόπος στήριξής του αφήνει ενιαίο και αδιάσπαστο τον κεντρικό χώρο. Η σοφία στη σύνθεση, η τελειότητα στην εκτέλεση και ο πλούτος, μαζί με την ποιότητα και τις τοιχογραφίες, κάνουν το μνημείο αυτό ένα από τα σημαντικότερα της εποχής του.
Στην ψηφιδωτή διακόσμηση κυριαρχούν μορφές αγίων, μοναχών, ιεραρχών και στρατιωτικών. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η χρήση του περιγράμματος στην απόδοση των μορφών με τον έντονα στατικό χαρακτήρα και τα ορθάνοιχτα εκστατικά μάτια. Το ίδιο ιερατικό ύφος ακολουθούν και οι τοιχογραφίες στα πλευρικά διαμερίσματα του ναού και στην κρύπτη. Η τράπεζα, αναστηλωμένη σήμερα, λειτουργεί από το 1993 ως μουσείο γλυπτών, όπου εκτίθενται εξαιρετικής ποιότητας μαρμάρινα μέλη από κτίσματα του μοναστηριού και της ευρύτερης περιοχής.
Από το 1990 το μνημείο είναι εγγεγραμμένο στον Παγκόσμιο Κατάλογο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Extra Info
Πώς θα μεταβείτε
Στείρι Βοιωτίας, 32005
Η Ιερά Μονή Οσίου Λουκά απέχει 165 χλμ. από την Αθήνα, 32 χλμ. από τη Λιβαδειά και 35 χλμ. από τους Δελφούς. Βρίσκεται σε υψόμετρο 450 μέτρων και η κατάσταση του οδοστρώματος είναι καλή.
Επικοινωνία
Τηλ.: 2267022228, 2267021305
www.osiosloukas.gr
Ωράριο εισόδου στη Μονή
9:00 π.μ.-04:30 μ.μ. τον χειμώνα
9:00 π.μ.-04.00 μ.μ. το καλοκαίρι
Πότε γιορτάζει
Η Ιερά Μονή εορτάζει στις 7 Φεβρουαρίου (Κοίμηση Οσίου Λουκά), στις 3 Μαΐου (Ανακομιδή Ιερού Λειψάνου του Οσίου Λουκά και επέτειος εγκαινίων του καθολικού της Μονής), την Κυριακή των Προπατόρων (Επανακομιδή του Ιερού Λειψάνου του Οσίου Λουκά) και στις 15 Αυγούστου (Πανήγυρις του Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου).
