Η ιστορία ξεκινά ήδη από τον 8ο αιώνα, όταν στην κορυφή του λόφου, στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα το εξωκλήσι της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, υπήρχαν μοναστηριακά κτίσματα με καθολικό αφιερωμένο στην Αγία Κυριακή και οργανωμένη μοναστική αδελφότητα.
Σύμφωνα με την παράδοση, αλλά και με μαρτυρία επιγραφής που είναι εντοιχισμένη στο σημερινό καθολικό, η Μονή στη σημερινή της μορφή ιδρύθηκε το 1030 μ.Χ. από δύο αδέλφια μοναχούς, τους Ανδρέα και Θεόδωρο Κομιτά, κατοίκους Τεγέας. Οι δύο μοναχοί αφιέρωσαν το μοναστήρι στον Αγιο Νικόλαο.
Σημαντική ιστορική αναφορά γίνεται και σε έγγραφο του 1833, όπου ο τότε ηγούμενος Σάββας απαντώντας στη Βασιλική Νομαρχία Αρκαδίας, σημειώνει πως η Μονή ήταν σταυροπηγιακή και πως πολλά από τα παλαιά και πολύτιμα έγγραφά της καταστράφηκαν κατά την Επανάσταση του 1770.
Στα τέλη του 15ου αιώνα το πρώτο καθολικό καταστράφηκε για άγνωστους λόγους. Από τα μαρμάρινα μέλη που σώζονται φαίνεται πως επρόκειτο για ιδιαίτερα λαμπρό ναό. Πολλά από αυτά τα μαρμάρινα τμήματα, κυρίως από το τέμπλο, διατηρούνται μέχρι σήμερα εντοιχισμένα τόσο στο σημερινό καθολικό όσο και σε άλλα μεταγενέστερα κτίσματα.
Λίγο αργότερα, στα τέλη του 15ου με αρχές του 16ου αιώνα, ανοικοδομήθηκε το σημερινό καθολικό, το οποίο αφιερώθηκε και πάλι στον Αγιο Νικόλαο. Το 1594 ο Πατριάρχης Ιερεμίας Β΄ εξέδωσε πατριαρχικό σιγίλλιο προς τη Μονή, μέσα από το οποίο επιβεβαιώνεται ο σταυροπηγιακός χαρακτήρας της. Η ιδιαίτερη αυτή τιμή ανανεώθηκε και το 1798 από τον Πατριάρχη Αγιο Γρηγόριο Ε΄. Δύσκολη περίοδος για τη Μονή υπήρξαν τα Ορλωφικά του 1770, όταν μεγάλες καταστροφές έπληξαν τα κτίριά της και κάηκαν πολύτιμα ιστορικά έγγραφα, τα οποία περιείχαν σημαντικές πληροφορίες για την ίδρυση και την πορεία της μέσα στους αιώνες.
Το 1803 η Μονή συνδέθηκε με μία ιδιαίτερα σημαντική στιγμή της εκκλησιαστικής ιστορίας, καθώς εκεί ενταφιάστηκε το μαρτυρικό σώμα του Νεομάρτυρα Αγίου Δημητρίου, ο οποίος μαρτύρησε στην Τρίπολη στις 14 Απριλίου του ίδιου έτους. Αργότερα, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, πραγματοποιήθηκε η ανακομιδή των ιερών λειψάνων του Αγίου.
Το 1805 ανανεώθηκε εκ νέου η σταυροπηγιακή αξία της Μονής, επιβεβαιώνοντας τη σημαντική θέση που κατείχε στην εκκλησιαστική ζωή της εποχής.
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή της Μονής και στον Αγώνα του 1821. Ο τότε ηγούμενος Συμεών ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας και προσέφερε 22 φλουριά για την ενίσχυση της Επανάστασης. Το όνομά του μάλιστα αναφέρεται στον κατάλογο του Αναγνώστη Κοντάκη ως ενός από εκείνους που συνέβαλαν ενεργά στον Αγώνα.
Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, στον χώρο της Μονής στρατοπέδευσαν πολλές ομάδες Ελλήνων αγωνιστών, βρίσκοντας εκεί στήριξη τόσο υλική όσο και πνευματική. Η προσφορά αυτή είχε βαρύ τίμημα. Οι Οθωμανοί πυρπόλησαν και λεηλάτησαν το μοναστήρι, ενώ δύο μοναχοί βασανίστηκαν και θανατώθηκαν.
Εναν ακόμη δύσκολο σταθμό στην ιστορία της γνώρισε η Μονή το 1944, όταν ο ηγούμενος Γερμανός Παπαδόπουλος σφαγιάστηκε κοντά στο χωριό Καρδαρά, στις 20 Ιουλίου, κατά την ταραγμένη περίοδο της εποχής.
Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου Βαρσών: Η πρόσφατη ιστορία
Από το 1982 έως το 1987 η διοίκηση της Μονής ασκήθηκε από επιτροπή που είχε οριστεί από τον μητροπολίτη Μαντινείας και Κυνουρίας κυρό Θεόκλητο.
Τον Δεκέμβριο του 1987 ενθρονίστηκε ηγούμενος ο αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Σκλήφας. Με ιδιαίτερο ζήλο εργάστηκε για τη συντήρηση και την ανακαίνιση των κτιρίων, καθώς και για την ανανέωση της μοναστικής αδελφότητας. Η προσφορά του υπήρξε σημαντική για τη νέα πορεία και αναζωογόνηση του μοναστηριού. Το 2003 παραιτήθηκε από τα ηγουμενικά του καθήκοντα, καθώς η Εκκλησία της Ελλάδος τον όρισε αρχιγραμματέα της Ιεράς Συνόδου και αργότερα, το 2005, εξελέγη μητροπολίτης Πατρών.
Τον Σεπτέμβριο του 2003 ενθρονίστηκε νέος ηγούμενος ο αρχιμανδρίτης Μελχισεδέκ Γαλάνης, μέλος της αδελφότητας της Μονής, ύστερα από ψηφοφορία των μοναχών και παρουσία του μητροπολίτη Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου.
Με τις ευλογίες του Αγίου Νικολάου, η ζωή της Μονής συνεχίζεται αδιάκοπα μέχρι σήμερα, προς δόξα του Τριαδικού Θεού, προς τιμήν του Αγίου και προς πνευματική στήριξη τόσο των μοναχών όσο και των ευλαβών προσκυνητών που την επισκέπτονται.
Extra Info
Πώς θα μεταβείτε
Νεοχώρι, Τρίπολη, 22100
Η Μονή απέχει οδικώς από την Τρίπολη 12 χιλιόμετρα και βρίσκεται κοντά στο χωριό Νεοχώρι.
Επικοινωνία
Τηλ.: 2710 411778
www.imvarson.gr
Ωράριο εισόδου στη Μονή
Καθημερινά 5:30 π.μ.-12:00 μ.μ., 4:00-7:30 μ.μ.
Πότε γιορτάζει
Στις 6 Δεκεμβρίου, κυρίως εορτασμό του Αγίου Νικολάου και στις 10 Μαΐου, που τιμάται η εορτή της Ανακομιδής των Ιερών Λειψάνων του Αγίου Νικολάου.
Ροή Ειδήσεων 
