Μεσούσης της θερινής περιόδου, όταν οι νέες κυκλοφορίες βιβλίων διεκδικούν μια θέση στις θερινές αναγνώσεις, το νέο βιβλίο «Αρχαία ελληνική τεχνολογία - Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση» («Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης») του Θεοδόση Π. Τάσιου ανέτρεψε την καθιερωμένη οργάνωση της λίστας.
Πρόκειται για ένα έργο απολαυστικό στην ανάγνωση και συναρπαστικά αποκαλυπτικό, αφιερωμένο στην αρχαία ελληνική τεχνολογία, την οποία ο ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και ακαδημαϊκός, με επτά δεκαετίες επιστημονικής διαδρομής, δάσκαλος χιλιάδων μηχανικών και συγγραφέας εκατοντάδων επιστημονικών δημοσιεύσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, τη χαρακτηρίζει στον πρόλογό του ως «σπουδαία συνιστώσα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού».
Αναζήτησα τον κ. Τάσιο πρωτίστως για να τον ευχαριστήσω για αυτό το πολύτιμο παράθυρο γνώσης, το οποίο μας ανοίγει στην ιστορία της αρχαιοελληνικής τεχνολογίας, επειδή ακολουθεί μια σειρά οκτώ τόμων με εξειδικευμένα αντικείμενα, ενώ έχει προηγηθεί το βιβλίο «Αρχαία στρατιωτική τεχνολογία». Γενναιόδωρος, γοητευτικός συνομιλητής, άοκνος και δραστήριος, ο κ. Τάσιος υπηρετεί την έρευνα, παρότι επιμένει να λέει «έχω φάει τα ψωμιά μου».
«Οι αρχαίοι Ελληνες αγαπούσαν τόσο πολύ την τεχνολογία τους, ώστε έβαλαν τους θεούς τους να την έχουν προσφέρει στους ανθρώπους για να μην καταστραφούν», αναφέρει στον «Ε.Τ.» ο Θεοδόσης Π. Τάσιος.
Η οδοποιία
Ευγνώμων και ευτυχής όταν μιλάει για τη μετάδοση των γνώσεών του, αλλά και για το επόμενο επιστημονικό έργο που ετοιμάζει και αφορά την αρχαία ελληνική οδοποιία, για το οποίο αναφέρει: «Κολυμπάω στις ανασκαφές που κάνουν κατά καιρούς οι αρχαιολόγοι, οι πολύτιμοι αυτοί άνθρωποι για την αρχαία οδοποιία». Η τηλεφωνική συζήτηση με τον διανοούμενο και στοχαστή των θετικών επιστημών κ. Τάσιο περιηγήθηκε στα μονοπάτια της μυθολογίας, με τους θεούς-μηχανικούς και τους μύθους που εκφράζουν σπουδαία ανθρωπολογικά γεγονότα σχετικά με την τεχνολογία, και της έντονης τεχνικοφιλίας των αρχαίων από τη μυκηναϊκή έως την ελληνιστική εποχή, καταλήγοντας στην ευχή να προστεθούν στα σχολικά βιβλία της Ιστορίας κεφάλαια αφιερωμένα σε αυτήν τη συνιστώσα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
«Ανάλογα ερωτήματα συνήθως τα υπονομεύω», μου λέει όταν του ζητώ να ξεχωρίσει το σημαντικότερο τεχνολογικό επίτευγμα της αρχαιότητας. «Δεν είναι ότι αρνούμαι να απαντήσω. Απλώς, τα υπονομεύω. Κανένας θαυμασμός για ένα επίτευγμα δεν μπορεί να μειώσει τον θαυμασμό για άλλα επιτεύγματα. Για παράδειγμα, ο καθένας είχε την τάση να ρωτήσει: “Μα το επίτευγμα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, που είναι ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής, δεν νομίζεις πως είναι το υψηλότερο;”. Και η απάντηση είναι: “Οχι, δεν νομίζω”. Διότι, απλούστατα, από πίσω του έχει μια ιστορία από ένα πλήθος, από αυτόματα, από γρανάζια, από αυτονομία, από πράγματα, από θαύματα. Δηλαδή, κι εκείνα πρέπει να θαυμάσει κανείς πριν από το τελικό αποτέλεσμα».
Επιτεύγματα
Διαβάστε Επίσης
Στην απάντηση του κ. Τάσιου «ακολουθούν» οι αυτοκινούμενες πολιορκητικές μηχανές της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι οποίες, όπως μας εξηγεί, συνέβαλαν στην εξάπλωση του Ελληνισμού στη Μικρά Ασία, καθώς και η αθηναϊκή τριήρης, ένα τεχνολογικό μοναδικό επίτευγμα του πολιτισμού. «Προτιμώ να απαντήσω πόσο σπουδαία είναι κάμποσα από αυτά και πόσο αλληλένδετα είναι μεταξύ τους, παρά να απαντήσω στα ίσια: “Να, αυτό είναι το καλύτερο”», σχολιάζει. Η θέση αυτή φαίνεται να διατρέχει και το βιβλίο του. Καταγράφοντας μύθους, αρχαίες μηχανές και τεχνικά επιτεύγματα, ο κ. Τάσιος ανασυνθέτει την ιστορία των αρχέγονων κοινοτήτων, θέτοντας την «Τεχνολογία ως κόρη της Ανάγκης».
Ωστόσο, το νήμα της συζήτησης ξεδιπλώνεται μέσα από το ερώτημα: Γιατί εμείς, στη νεότερη Ελλάδα, δεν έχουμε επαρκή πληροφόρηση για αυτήν τη σημαντικότατη πλευρά του αρχαίου πολιτισμού; «Η πρώτη και η κυριότερη αιτία είναι ότι από την εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, από τον 18ο αιώνα, η στροφή που είχε γίνει στην ελληνική διανόηση της Διασποράς -όχι εντός Ελλάδος- ήταν προς τις θετικές επιστήμες και προς την τεχνική, προς την τεχνολογία», μας λέει ο κ. Τάσιος και εξηγεί: «Αν δείτε την εξέλιξη των τίτλων των ελληνικών βιβλίων που τυπώνονταν στην Ευρώπη, όσο πλησιάζει το 1800 τόσο μεγαλύτερο μέρος των τίτλων δεν αφορά τη θεολογία, τη γραμματική και τη ρητορική, αλλά τις θετικές επιστήμες και τις τεχνικές».
Συνέχεια
Εντούτοις, η πορεία αυτή ανακόπηκε με την Επανάσταση, «επειδή έπρεπε το βάρος να δοθεί στην αρχαιότητα, για να φανεί, να δυναμώσει η σπουδαιότητα της Επανάστασης ανθρώπων που είναι συνέχεια των αρχαίων Ελλήνων. Γιατί μόνο έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε αμέριστο το ενδιαφέρον της Ευρώπης. Και πράγματι, ο ευρωπαϊκός φιλελληνισμός ξεκινούσε από το γεγονός ότι εμείς είμαστε συνέχεια των αρχαίων Ελλήνων». Η ανάγκη να τεκμηριωθεί η ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και να ενισχυθεί ο ευρωπαϊκός φιλελληνισμός οδήγησε σε μια σχεδόν αποκλειστική προβολή της φιλοσοφίας, της ρητορικής και των τεχνών, αφήνοντας στο περιθώριο την τεχνολογία.
«Με αυτήν την τάση, την οποία εξέφραζε ο λογιοτατισμός, θα βάλουμε τώρα τον όρο που μας χρειάζεται. Αυτός ήταν συνεργός της επιτυχίας της Επανάστασης και γι’ αυτό σταδιακά, εξαιτίας του λογιοτατισμού, σταμάτησε το ενδιαφέρον προς τις θετικές επιστήμες και προς την τεχνολογία. Και μάλιστα, ακόμα και σήμερα, αν φανταστείτε τον μέσο Ελληνα νέο πόσο εκτιμά ή δεν εκτιμά την τεχνολογία, θα δείτε μία διαφορά σε σχέση με άλλες χώρες», λέει ο κ. Τάσιος και επισημαίνει: «Η πρώτη αιτία, λοιπόν, είναι αυτή η στροφή, η οποία έγινε και, για λόγους εθνικής ανάγκης βεβαίως, ιππεύσαμε τον ίππο του λογιοτατισμού, αλλά ξεχάσαμε να τον αφιππεύσουμε». Υποστηρίζει, μάλιστα, ότι ακόμη και σήμερα «είμαστε θύματα του λογιοτατισμού», καθώς η τεχνολογία εξακολουθεί να μην κατέχει τη θέση που της αναλογεί.
Η δεύτερη αιτία, όπως συνεχίζει να μας λέει ο κ. Τάσιος για αυτήν τη λησμοσύνη της αρχαίας τεχνολογίας, συνδέεται με τη ρωμαιοκρατία. «Οι Ρωμαίοι ανέπτυξαν την τεχνολογία μόνο κατά μέγεθος, όχι κατ’ είδος. Και οι Ρωμαίοι, οι ίδιοι, πάντοτε αναγνώριζαν ότι οι μεγάλοι δάσκαλοι της τεχνολογίας ήταν οι Ελληνες. Ωστόσο, στη Δύση, η έρευνα επί αιώνες έδειχνε μια προτίμηση προς τη ρωμαϊκή τεχνολογία, η οποία κουκούλωνε λίγο τον ρόλο της ελληνικής τεχνολογίας».
Ο πυρήνας
Η συνομιλία μας ολοκληρώνεται εκεί όπου βρίσκεται ο πυρήνας της αντίληψης των αρχαίων Ελλήνων για την τεχνολογία. «Οι Ελληνες αγαπούσαν τόσο πολύ την τεχνολογία τους, ώστε έβαλαν τους θεούς τους να την έχουν προσφέρει στους ανθρώπους για να μην καταστραφούν. Βεβαίως, δεν τους διέφευγε το γεγονός ότι υπάρχουν παρενέργειες, αν δεν είσαι προσεκτικός, αν δεν βρίσκεσαι εν εγρηγόρσει. Γι’ αυτό και ο προμηθεϊκός μύθος, στην εκδοχή του Πρωταγόρα, περιλαμβάνει και το στοιχείο των παρενεργειών. Τότε ο Δίας έστειλε τον Ερμή και τους έδωσε το συμπλήρωμα. Εκτός από την τεχνολογία, τους έδωσε αιδώ και δίκην: τον αλληλοσεβασμό και τη δικαιοσύνη».
«Ενα καλύβι στην αιωνιότητα της ανθρωπότητας»
Η συζήτηση με τον Θεοδόση Π. Τάσιο μετατοπίζεται, αναπόφευκτα, στην εκπαίδευση. Ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός ελπίζει ότι η ολοκλήρωση της σειράς για την «Αρχαία ελληνική τεχνολογία» θα αποτελέσει το επιστημονικό θεμέλιο, ώστε το αντικείμενο να αποκτήσει, επιτέλους, τη θέση που του αναλογεί στη σχολική διδασκαλία. «Γι’ αυτό θέλω να ελπίζω ότι έπειτα από τη σειρά αυτών των τόμων, πιθανόν αυτό να είναι μια επαρκής βάση για το υπουργείο Παιδείας, ώστε να αποφασίσει να βάλει ένα τέτοιο κεφάλαιο. Οπότε, η επιρροή που θα γίνει στην ελληνική νεολαία θα είναι πολύ μεγάλη, επ’ αγαθώ, όχι μόνο της ιστορικής αλήθειας, αλλά και της νοοτροπίας των νέων μας. Δεν είναι μικρό πράγμα η νοοτροπία». Το υπουργείο Πολιτισμού, όπως λέει, «κάνει δουλειά βάσεως, που είναι πολύτιμη και μας εμπνέει όλους». Η ευθύνη, όμως, για την ένταξη της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας στην εκπαίδευση ανήκει στο υπουργείο Παιδείας.
Ανεπάρκεια
Οσο για το αν ο νέος εκτιμά σήμερα την τεχνολογία, ο κ. Τάσιος απαντά: «Δεν διαθέτω πραγματολογικά στοιχεία, έρευνες δηλαδή, καμωμένες από το Εθνικό Ιδρυμα, από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών γύρω από το θέμα. Και αν δεν διαθέτεις έρευνες πραγματολογικές, είναι δύσκολο να μιλάς για εντυπώσεις. Ωστόσο, αν κρίνω από τις διαθέσεις του τι σπουδάζω και τι κάνω, τη στιγμή που τα τεχνικά επαγγέλματα, έτσι κι αλλιώς, είναι προσοδοφόρα, αλλά δεν προτιμώνται πάντοτε, θα έτεινα να υποθέτω ότι δεν είναι η αξιολόγηση της σημασίας της τεχνολογίας τόσο επαρκής όσο θα της άξιζε».
Ο κ. Τάσιος χρησιμοποιεί πολύ προσεκτική ορολογία και ακρίβεια στον λόγο του και, έτσι, η κουβέντα μοιραία στρέφεται στο χάρισμα της μεταδοτικότητας των γνώσεών του. «Εχω και νιώθω πολύ την ηδονή της Παιδείας. Παίρνω εξαιρετικά δυσανάλογα μεγάλη χαρά από τη μετακένωση των όποιων λίγων γνώσεων έχω στους νεότερους. Αν πετύχει, είναι μεγάλη η χαρά, είναι ένα καλύβι στην αιωνιότητα της ανθρωπότητας». Συμβουλές προς τους νέους αποφεύγει να δώσει επειδή προτιμά τον διάλογο. «Το μόνο που θα έκανα, θα ήταν να συζητήσω με το νέο πρόσωπο, ώστε να συμβάλω στη συνειδητοποίηση των προβλημάτων και, ενδεχομένως, στην αναζήτηση λύσεων», επισημαίνει.
