Οι κρητικές μαντινάδες στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά [βίντεο]

Εμπλέκει το σώμα, τη φωνή, τον χώρο και τον χρόνο, αποτυπώνοντας την εμπειρία τόσο για τον φορέα όσο και για τον αποδέκτη. Χαρακτηρίζεται από αυτοσχεδιασμό, λεκτική δεξιότητα και αλληλεπίδραση. Είναι η κρητική μαντινάδα, η οποία εντάχθηκε πρόσφατα στο Εθνικό Ευρετήριο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Το Συμβούλιο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού γνωμοδότησε θετικά επί της εγγραφής αυτής σηματοδοτώντας «την ενίσχυση και την περαιτέρω αναγνώρισής της, την προώθηση ερευνητικών προγραμμάτων και την ανάπτυξη εκπαιδευτικών και πολιτιστικών πρωτοβουλιών, χωρίς όμως να αντικαθιστά την καθημερινή πρακτική και την από γενιά σε γενιά μετάδοση, που παραμένει βασικός πυλώνας της διαφύλαξης».

Ως αποτύπωμα του μοναδικού και εξαιρετικά πλούσιου αποθέματος της κρητικής άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, η κρητική μαντινάδα -όπως αναπτύχθηκε από τους μελετητές-  προσφέρει ένα προσιτό, ανοιχτό και ευέλικτο μέσο αυτοέκφρασης για ανθρώπους κάθε ηλικίας και κοινωνικής ομάδας. Μέσα από αυτήν, ο καθένας μπορεί να εκφράσει τα συναισθήματά του με τρόπο άμεσο και βαθιά ανθρώπινο.

Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία, η λέξη μαντινάδα εισήχθη στο κρητικό λεξιλόγιο την εποχή της Βενετοκρατίας (1211- 1669) και προέρχεται από το ενετικό mantinada, που ήταν το πρωινό τραγούδι -με συνοδεία μουσικής- των εραστών μπροστά από το σπίτι της αγαπημένης τους. Ωστόσο, δεν είναι σαφές πότε παγιώθηκε η μαντινάδα ως είδος με αυτό το όνομα ούτε αν υπήρχε ως αυτόνομη μορφή πριν από τον Βιτσέντζο Κορνάρο.

Το σίγουρο είναι ότι η μαντινάδα ως προφορικό είδος αναπτύχθηκε σε μια κοινωνία με περιορισμένη πρόσβαση στη γραπτή λογοτεχνία, ενώ ο Ερωτόκριτος συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση του ιαμβικού δεκαπεντασύλλαβου. Διαμορφώθηκε αμφίδρομη σχέση λόγιας και λαϊκής δημιουργίας. Από τον 17ο αιώνα η μαντινάδα ενσωματώνεται στη μουσική και κοινωνική ζωή της Κρήτης, συνοδεύοντας γλέντια και τελετουργίες. Κατά τον 20ό αιώνα, με την αστικοποίηση, τη ραδιοφωνία και τη δισκογραφία, μετασχηματίζεται, παύει να είναι ανώνυμη και διαδίδεται τόσο στη διασπορά όσο και στο ψηφιακό περιβάλλον.

Οπως αναπτύσσονται οι πτυχές της πολιτιστικής της κληρονομιάς, η μαντινάδα αντανακλά τις γλωσσικές, πολιτικές, πολιτισμικές συνθήκες κάθε εποχής: λεκτικά δάνεια, συνήθειες, αγροτικές και ποιμενικές πρακτικές, κοινωνικές σχέσεις και αξίες που συχνά έχουν μετασχηματιστεί. Οπως διατυπώθηκε στο Συμβούλιο, «η μαντινάδα ενισχύει τη συλλογική ταυτότητα και καλλιεργεί την αίσθηση της πολιτιστικής της σημασίας». Αλλωστε, το έχουν εκφράσει- διατυπώσει και οι ίδιοι οι φορείς της μέσα από ένα δημιούργημά τους: «Ο,τι και να ’χει ο Κρητικός με λόγια δεν το λέει, με μαντινάδες χαίρεται, με μαντινάδες κλαίει».