Σε μια εποχή όπου η ανάγνωση συχνά εγκλωβίζεται στην επιφάνεια της πλοκής, ο Κώστας Ακρίβος επιστρέφει με τη «Βάρδια στον Μόμπι Ντικ», προσφέροντας ένα σπάνιο λογοτεχνικό καταφύγιο.
Πίσω από την κειμενική δοκιμασία ακούγεται το τραγουδιστό μουρμούρισμα ενός επίμονου βαρδιάνου, που παρατηρεί με δέος το σκαρί του Χέρμαν Μέλβιλ. Με οδηγό την εμβληματική μετάφραση του Αθανάσιου Χριστοδούλου, ο συγγραφέας ανασύρει στην επιφάνεια τις μυστικές ίνες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, συνδέοντας τον βιβλικό όλεθρο με την αρχαία ελληνική τραγωδία.
_Στην προμετωπίδα του έργου σας επιλέγετε τον ρόλο του «βαρδιάνου-αναγνώστη». Πώς βιώνεται αυτή η μοναχική σκοπιά απέναντι σε ένα λογοτεχνικό ιερό τέρας και ποιοι τριγμοί στο σκαρί του Μέλβιλ σας συγκλόνισαν περισσότερο κατά τη διάρκεια της δικής σας θητείας στο καρνάγιο του έργου του;
Ο «Δον Κιχώτης» του Θερβάντες και ο «Μόμπι-Ντικ» του Μέλβιλ δικαίως θεωρούνται τα κορυφαία μυθιστορήματα όλων των εποχών – αφήνω κατά μέρος τα Ομηρικά Επη και την Αγία Γραφή. Η (επαναληπτική) ανάγνωση τέτοιων έργων, πέρα από την ευφορία και την ευδαιμονία που γεννάει, πολλές φορές ωθεί τον αναγνώστη στον πειρασμό να σκύψει και να δει σε βάθος κάποιον ή κάποιους από τους μηχανισμούς που σκαρώνουν την αφήγηση. Σε μια τέτοια διαδικασία οδηγήθηκα και εγώ με ένα αίσθημα, θέλω να πιστεύω, δέους και ταπεινότητας απέναντι σ’ αυτόν τον μυθιστορηματικό κολοσσό.
_Αφιερώνετε ένα ολόκληρο σημείωμα στην πυκνότητα των παρομοιώσεων, αναζητώντας τη γέφυρα προς το «άρρητο». Πιστεύετε ότι η ανάγκη του Μέλβιλ να καταφύγει στο «σαν» και στο «όπως» αποτελούσε μια ομολογία εκφραστικής αδυναμίας της κυριολεξίας μπροστά στο μεταφυσικό χάος ή, αντίθετα, το απόλυτο όπλο για να διαρρήξει την κοινή πραγματικότητα;
Οντως, ένα από τα επτά σημειώματα αφιερώνεται στην εξιχνίαση της παρομοίωσης, όπως αυτή εμφιλοχωρεί στο εν λόγω μυθιστόρημα. Ισως είναι το σχήμα λόγου που κυριαρχεί από την αρχή ως το τέλος σε όλο το κείμενο. Παρομοιώσεις απροσδόκητες, ευφάνταστες, προκλητικές, αδιανόητες, μεγαλοφυείς. Τι θέλει να πετύχει ο Μέλβιλ με όλο αυτό το πλήθος των παρομοιώσεων; Μάλλον να σπάσει τα στεγανά του λόγου, όπως τουλάχιστον τον εκλαμβάνει ο μέσος νους του ανθρώπου.
_Η ελληνικότητα αναδεικνύεται ως ένας υπόγειος, δομικός άξονας του αμερικανικού αυτού μυθιστορήματος. Από την Ετυμολογία έως το Ορφανό, το έργο μοιάζει να αναπνέει ως πεζή τραγωδία. Πώς εξηγείτε αυτή την εμμονική καταφυγή του Μέλβιλ στους αρχαίους μύθους και φιλοσόφους;
Διαβάστε Επίσης
Ενα τόσο μεγαλεπήβολο και οραματικό έργο δεν θα μπορούσε παρά να έχει προπάτορες κείμενα που καθόρισαν την παγκόσμια γνώση και δραματουργία. Με κέντρο την ανθρώπινη ύπαρξη, κατατίθενται ανά τους αιώνες έργα που ασχολούνται με την εξέταση της έννοιας «άνθρωπος». Οπως συμβαίνει στο αρχαιοελληνικό δράμα το ίδιο διαπράττεται και εδώ, στον «Μόμπι-Ντικ»: τραγωδία δεν είναι η σύγκρουση του Καλού και με το Κακό, είναι η σύγκρουση ανάμεσα στα όμοια: Κακό εναντίον Κακού, Καλό εναντίον του Καλού.
_Στο δοκίμιό σας αναλύετε τη φιλία ως μια σχέση οριακής εκφοράς, σφυρηλατημένη με τα υλικά του επιθανάτιου ιδρώτα και της αυτοθυσίας, τόσο ανάμεσα στον Ισμαήλ και τον Κουίκουεγκ όσο και μεταξύ Αχαάβ και Πιπ. Σε έναν σύγχρονο κόσμο που ευνοεί τις ρηχές σχέσεις, τι έχει να μας διδάξει αυτή η «μετοχική εταιρ\ία των σιαμαίων ψυχών»;
Αν υπάρχει ένας χώρος όπου η φιλία είναι κάτι παραπάνω από απαραίτητη και αναγκαία, αυτός δεν είναι άλλος από τη θάλασσα. Ας σκεφτούμε όμως τι γίνεται ανάμεσα σε ανθρώπους που βιοπορίζονται ταξιδεύοντας διαρκώς, ενώ τα οικεία τους πρόσωπα βρίσκονται χιλιάδες μίλια μακριά και οι οποίοι ταξιδευτές σε καθημερινή βάση έρχονται σε επαφή με τους ίδιους πάντοτε ανθρώπους. Η φιλία σε τέτοιες συνθήκες, ακόμα και αν δεν γεννηθεί αυτόβουλα, πρέπει επίμονα να καλλιεργηθεί.
_Επιχειρείτε μια τολμηρή μυθοπλαστική προέκταση, στρέφοντας το βλέμμα στο ορφανό παιδί του Αχαάβ και στη σφραγίδα της λύπης που φέρουν οι απόγονοι. Καθώς το δικό σας βιβλίο κλείνει με τη μελβική παραδοχή πως κάθε μεγάλο οικοδόμημα μένει πάντα ατελείωτο, νιώθετε ότι η λογοτεχνία δικαιώνεται περισσότερο μέσα από τα ερωτήματα που αφήνει να αιωρούνται παρά από τις απαντήσεις που δίνει;
Το α και το ω στη ζωή του ανθρώπου είναι η απορία. Από αυτή πηγάζουν η περιέργεια, η ερώτηση, η αμφιβολία, ο δισταγμός, τα μήπως και τα μήπως δεν. Η ιστορία του πολιτισμού αλλά και γενικότερα του ανθρώπινου γένους έχουν αφετηρία τον προβληματισμό, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, επειδή μόνον όταν ο άνθρωπος δεν επαναπαύεται στα δεδομένα αλλά αναζητεί την προέκταση, μόνο τότε κατορθώνεται ένα βήμα προς τα εμπρός. Να θυμηθούμε την ιστορία με τους εν απορία πρωτόπλαστους στον κήπο της Εδέμ; Το εκστατικό και απορημένο βλέμμα που ατενίζει τον έναστρο ουρανό; Τη διαχρονική απορία για το επέκεινα; Μία μορφή της ζωής είναι η λογοτεχνία∙ πότε δοκιμάζοντας να δώσει απαντήσεις και πότε, το συνηθέστερο, γεννώντας ξανά και ξανά κάθε λογής ερωτήσεις. Ο αναγνώστης είναι αυτός που θα κρίνει αν αισθάνεται πλήρης με τα ερωτήματα ή με τις απαντήσεις. Ή και με τα δύο.
