Ανάμεσα στον Οδυσσέα του Ομήρου και τον Σωκράτη υπάρχει πνευματική συγγένεια.
Δημοσθένης Δαββέτας Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής
Ο πρώτος εκφράζει την πρακτική σοφία του ανθρώπου που επιβιώνει μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο, ενώ ο δεύτερος τη φιλοσοφική σοφία του ανθρώπου που αναζητά την αλήθεια μέσα από τον διάλογο. Και οι δύο, αποτελούν εκφράσεις του ελληνικού ιδεώδους της υπεροχής του νου απέναντι στη βία. Ο Ομηρος χαρακτηρίζει τον Οδυσσέα «πολύτροπον» και «πολύμητιν». Χωρίς να είναι ισχυρός ως ο Αχιλλέας είναι εκείνος που μπορεί να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες μέσα από εμπειρία, φαντασία, λογική και αυτοκυριαρχία.
Αυτή ακριβώς η στάση προαναγγέλλει τη σωκρατική μέθοδο. Ο Σωκράτης δεν χρησιμοποιεί ξίφος αλλά λόγο. Νικά τους αντιπάλους του μέσω των ερωτήσεων να αναθεωρήσουν τις βεβαιότητές τους. Οπως ο Οδυσσέας αναζητά τον δρόμο προς την Ιθάκη, έτσι και ο Σωκράτης αναζητά τον δρόμο προς την αλήθεια. Υπάρχει, ωστόσο μια ουσιώδης διαφορά. Ο Οδυσσέας χρησιμοποιεί τη σοφία του για να επιστρέψει στην πατρίδα και να αποκαταστήσει την τάξη. Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τη σοφία για να υπηρετήσει την αρετή, ακόμη και όταν αυτό τον οδηγεί στην καταδίκη και στον θάνατο. Ο ένας είναι ο ήρωας της πράξης, ο άλλος ο ήρωας της συνείδησης. Η διαφορά δείχνει την εξέλιξη του ελληνικού πολιτισμού από την ηρωική εποχή στη φιλοσοφική.
Ανάλογα και στη σύγχρονη πολιτική η δύναμη από μόνη της δεν αρκεί. Η διπλωματία, η διαπραγμάτευση, η οικονομική στρατηγική, η τεχνολογία και η πολιτισμική επιρροή αποτελούν μορφές «πολυμηχανίας» που θυμίζουν περισσότερο τον Οδυσσέα παρά τον Αχιλλέα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο τρόπος με τον οποίο πολλά κράτη επιδιώκουν σήμερα να ενισχύσουν τη διεθνή τους θέση μέσω της τεχνολογίας, της καινοτομίας και των οικονομικών συμμαχιών και όχι μόνο μέσω στρατιωτικών μέσων. Η ισχύς αποκτά πλέον οικονομική, πολιτιστική, ψηφιακή και διπλωματική μορφή.
Παρόμοια, οι μεγάλες διεθνείς διαπραγματεύσεις για το εμπόριο, την ενέργεια, το κλίμα ή τις νέες τεχνολογίες απαιτούν ηγέτες που διαθέτουν στοιχεία του Οδυσσέα: υπομονή, ευελιξία, διορατικότητα και ικανότητα να κατανοούν τα συμφέροντα του άλλου. Η ακαμψία οδηγεί συχνά σε αδιέξοδο, ενώ η δημιουργική προσαρμογή μπορεί να ανοίξει δρόμους συνεργασίας. Ωστόσο η ταχύτητα της πληροφορίας και η κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ευνοούν τον εύκολο εντυπωσιασμό αντί της κριτικής σκέψης. Εδώ η σωκρατική μέθοδος με τη συνεχή υποβολή ερωτήσεων, τον έλεγχο των επιχειρημάτων και την αμφισβήτηση των στερεοτύπων αποτελούν προϋποθέσεις για τη Δημοκρατία.
Παράλληλα, η ομηρική μορφή του Οδυσσέα υπενθυμίζει ότι η ευφυΐα χωρίς ηθικά όρια μπορεί να μετατραπεί σε απλή πανουργία. Η πολυμηχανία πρέπει να συνοδεύεται από υπευθυνότητα. Εδώ ακριβώς ο Σωκράτης συμπληρώνει τον Οδυσσέα: η λογική οφείλει να υπηρετεί την αρετή και όχι μόνο την αποτελεσματικότητα.
Ισως αυτή να είναι η σημαντικότερη παρακαταθήκη της ελληνικής σκέψης προς τον σύγχρονο κόσμο. Ούτε η αφελής ηθικολογία ούτε ο κυνικός πραγματισμός επαρκούν. Ο Οδυσσέας μάς διδάσκει την ευφυή δράση, ενώ ο Σωκράτης τη συνειδητή ευθύνη. Η σύνθεση αυτών των δύο μορφών δημιουργεί ένα πρότυπο ηγέτη που συνδυάζει στρατηγική σκέψη, αυτογνωσία, ηθική και διάλογο.
