Σαν αόρατα νήματα που διασχίζουν δύο αιώνες ελληνικής ζωής, οι παροιμίες και οι παραδόσεις ταξιδεύουν από χωριό σε χωριό, από γενιά σε γενιά, κουβαλώντας μέσα τους εμπειρίες, φόβους, ελπίδες και τρόπους σκέψης ολόκληρων κοινοτήτων.
Σήμερα, αυτός ο πολύτιμος θησαυρός της λαϊκής μνήμης έχει αποκτήσει μια νέα ψηφιακή ζωή μέσα από το Αρχείο Παροιμιών και Παραδόσεων του Κέντρου Ερευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, ένα από τα σημαντικότερα αποθετήρια άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας.
οι πρωτοπόροι Ελληνες λαογράφοι Νικόλαος Πολίτης (1852-1921) και Δημήτριος Λουκάτος (1908-2003).
Περισσότερες από 128.000 παροιμίες και 6.800 παραδόσεις από κάθε γωνιά της Ελλάδας, αλλά και από τη Μικρά Ασία, συνθέτουν έναν μοναδικό χάρτη της λαϊκής σοφίας, με καταγραφές που καλύπτουν την περίοδο από το 1806 έως το 2014.
Διαβάστε Επίσης
Πίσω από τους αριθμούς κρύβεται ένας ολόκληρος κόσμος, καθώς πολλές από τις παροιμίες συνοδεύονται από τον τόπο όπου ειπώθηκαν ή καταγράφηκαν, επιτρέποντας μια διαφορετική περιήγηση στην Ελλάδα και στις ιδιαιτερότητες των τοπικών κοινωνιών. Το αρχείο των παροιμιών άρχισε να συγκροτείται από τον Νικόλαο Πολίτη και στη συνέχεια συστηματοποιήθηκε και εμπλουτίστηκε από τον Δημήτριο Λουκάτο και το προσωπικό του Κέντρου, ενώ η ψηφιοποίηση των δελτίων έφερε αυτό το τεράστιο υλικό στην οθόνη του σύγχρονου χρήστη.
Eτσι, μια περιήγηση στο αρχείο μπορεί να ξεκινήσει από μια φράση που σήμερα μοιάζει γνώριμη και να καταλήξει σε μια ξεχασμένη τοπική έκφραση, αποκαλύπτοντας πόσο διαφορετικά μιλούσαν, σκέφτονταν και σατίριζαν οι παλαιότερες γενιές. Για παράδειγμα, στην Πάτρα του 1829 καταγράφηκε η σκωπτική φράση «Ούλοι είμαστ’ αδέρφια, όξω από τας τσέπας μας!», μια παροιμία που συμπύκνωσε σε λίγες λέξεις την καχυποψία απέναντι στην ανθρώπινη γενναιοδωρία όταν εμπλέκεται το χρήμα.
Στη Λακωνία, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η φράση «Του τεμπέλη τ’ άλογο ο θεός το τρέφει» απέδωσε με χιούμορ την ιδέα ότι ακόμη και εκείνος που αποφεύγει τον κόπο μπορεί τελικά να βρει την τύχη με το μέρος του. Από τις Κυδωνίες του Αϊβαλιού προήλθε το 1939 μια ακόμη παραστατική έκφραση: «Στραβά πηγαίνεις, κάβουρα, θα δω την προκοπή σου», με τον κάβουρα και τη χαρακτηριστική πλάγια κίνησή του να μετατρέπονται σε εικόνα για μια πορεία που δύσκολα οδηγεί στην προκοπή.
Στη Μακεδονία, το 1932, καταγράφηκε η φράση «Τράνεψαν οι ποδιές μας και κρύφτηκαν οι μπομπές μας», μια τοπική έκφραση που αποτυπώνει τη γλωσσική ιδιαιτερότητα μιας άλλης εποχής και σήμερα απαιτεί το λαογραφικό της πλαίσιο για να γίνει πλήρως κατανοητή. Ακόμη πιο οικεία είναι η φράση «Τον έχω στο στομάχι», που καταγράφηκε στη Γορτυνία το 1923 και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα για να περιγράψει την έντονη αντιπάθεια απέναντι σε κάποιον.
Από την τσέπη και την τεμπελιά μέχρι τον κάβουρα, το σώμα και τις ανθρώπινες σχέσεις, οι παροιμίες αποκαλύπτουν έναν κόσμο όπου η παρατήρηση της καθημερινότητας μετατράπηκε σε σύντομη, εύστοχη και συχνά σαρκαστική σοφία. Η ψηφιακή τους καταγραφή δεν διασώζει μόνο λέξεις και εκφράσεις που κινδύνευαν να χαθούν, αλλά και τον τόπο, τον χρόνο και το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκαν. Σύμφωνα με τους ειδικούς, το αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών λειτουργεί σαν μια τεράστια ψηφιακή «κιβωτός» της ελληνικής λαϊκής μνήμης, όπου κάθε παροιμία αποτελεί ένα μικρό παράθυρο σε μια Ελλάδα που άλλαξε, αλλά άφησε πίσω της έναν τρόπο σκέψης που σε πολλές περιπτώσεις εξακολουθεί να ακούγεται εκπληκτικά οικείος.
