Η Αφροδίτη παραμένει ίσως η πιο επίκαιρη Ολύμπια θεά. Η ομορφιά, η επιθυμία, η φεμινιστική κριτική, η καλλιτεχνική αντιπαράθεση συνοδεύουν μέχρι σήμερα το όνομά της.
Μια έκθεση στην Οξφόρδη επαναφέρει το ερώτημα ποιος καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το γυναικείο σώμα. Το 1914, μια γυναίκα μπήκε στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και επιτέθηκε με μπαλτά σε έναν από τους διασημότερους γυναικείους γυμνούς πίνακες της ευρωπαϊκής Τέχνης. Στόχος της σουφραζέτας Μέρι Ρίτσαρντσον ήταν η «Αφροδίτη στον καθρέφτη» του Ντιέγο Βελάσκεθ, γνωστή ως «Αφροδίτη Rokeby». Η πράξη της αποτελούσε διαμαρτυρία για την εκ νέου σύλληψη της αγωνίστριας για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών Εμελιν Πάνκχερστ. Εναν αιώνα αργότερα, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: Πότε η απεικόνιση της γυναικείας ομορφιάς γίνεται Τέχνη και πότε μετατρέπει τη γυναίκα σε αντικείμενο θέασης;
Αυτό το ακανθώδες ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο του αφιερώματος του BBC, με τίτλο «Πώς η Αφροδίτη έγινε ένα αμφιλεγόμενο σύμβολο του σεξ», αλλά και της έκθεσης «Aphrodite: The Making of a Goddess», που εγκαινιάστηκε στις 8 Οκτωβρίου στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης.
Πολυπρόσωπη
Η Αφροδίτη δεν ήταν εξαρχής η γυμνή καλλονή που κυριαρχεί στη δυτική εικαστική παράδοση. Οι ρίζες της συνδέονται με την αρχαία Κύπρο και τις θρησκευτικές παραδόσεις της Ανατολικής Μεσογείου, όπου θεότητες όπως η φοινικική Αστάρτη συνδύαζαν τη γονιμότητα, την ερωτική επιθυμία και τη δύναμη.
Στην ελληνική μυθολογία η Αφροδίτη προστάτευε τον έρωτα και την αναπαραγωγή, αλλά η παρουσία της δεν περιοριζόταν στις ανθρώπινες σχέσεις. Συνδεόταν με τη βλάστηση, ενώ ορισμένες λατρευτικές παραδόσεις τής απέδιδαν πολεμικές ιδιότητες. Η μυθολογία, άλλωστε, δεν προσφέρει μία και μοναδική εκδοχή της γέννησής της. Στον Ησίοδο αναδύεται από τον αφρό της θάλασσας, ενώ στον Ομηρο παρουσιάζεται ως κόρη του Δία και της Διώνης.
Διαβάστε Επίσης
Ο Πραξιτέλης
Η μεγάλη ανατροπή ήρθε τον 4ο αιώνα π.Χ., όταν ο γλύπτης Πραξιτέλης δημιούργησε την Αφροδίτη της Κνίδου, ένα έργο που θεωρείται ορόσημο στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής: μία από τις πρώτες μεγάλες απεικονίσεις γυναικείας θεότητας σε πλήρη γυμνότητα. Το πρωτότυπο έργο δεν σώζεται, αλλά η επίδρασή του υπήρξε τεράστια. Η θεά εμφανιζόταν σαν να ετοιμαζόταν να λουστεί, καλύπτοντας με τα χέρια της το σώμα της. Η χειρονομία, ωστόσο, δεν έκρυβε απλώς τη γύμνια· κατηύθυνε το βλέμμα του θεατή προς αυτήν.
Η λεγόμενη «Αφροδίτη της συστολής» (Venus Pudica) έγινε πρότυπο για αμέτρητα μεταγενέστερα έργα. Οπως επισημαίνει και το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, η στάση που υποτίθεται ότι προστατεύει τη σεμνότητα της θεάς αναδεικνύει ταυτόχρονα τον ερωτισμό της.
Κατά την Αναγέννηση, η ανακάλυψη και η μίμηση της αρχαιότητας έφεραν ξανά την Αφροδίτη στο προσκήνιο. Από τη «Γέννηση της Αφροδίτης» του Μποτιτσέλι έως την «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» του Τιτσιάνο και τη «Rokeby Venus» του Βελάσκεθ, το γυναικείο γυμνό μετατράπηκε σε κεντρικό θέμα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Το 1880 ο συγγραφέας Μαρκ Τουέιν χαρακτήρισε τον πίνακα του Τιτσιάνο το πιο άσεμνο έργο στον κόσμο. Η αντίδρασή του αποτυπώνει τη διαχρονική σύγκρουση ανάμεσα στην καλλιτεχνική ελευθερία, στην ηθική και την ερωτική πρόσληψη της εικόνας.
Για τη Ρίτσαρντσον, το 1914, το ζήτημα ήταν βαθύτερα πολιτικό, καθώς διαμαρτυρήθηκε για την αντιμετώπιση των γυναικών από μια κοινωνία που προστάτευε με πάθος έναν ζωγραφισμένο γυναικείο γυμνό, αλλά φυλάκιζε εκείνες που διεκδικούσαν δικαιώματα.
Στον 21ο αιώνα
Η Αφροδίτη εξακολουθεί να αναγεννάται μέσα από τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα. Το 2023, η Μπιγιονσέ εμφανίστηκε στη σκηνή μέσα από ένα γιγάντιο κοχύλι, ενώ στο φόρεμά της παρέπεμπε στη χαρακτηριστική χειρονομία της Venus Pudica. Η αρχαία εικόνα αποκτούσε έτσι νέα ζωή, ανάμεσα στην αναφορά στην Ιστορία της Τέχνης και τη σύγχρονη διεκδίκηση της γυναικείας αυτονομίας.
Η έκθεση της Οξφόρδης, που θα διαρκέσει έως τις 11 Απριλίου 2027, παρακολουθεί αυτή τη διαδρομή από την Κύπρο της Εποχής του Χαλκού έως τη σύγχρονη Τέχνη και τη μόδα. Η Αφροδίτη δεν υπήρξε ποτέ μόνο ένα όμορφο σώμα. Υπήρξε θεότητα της επιθυμίας, σύμβολο γονιμότητας, πρότυπο καλλιτεχνικής δημιουργίας και πεδίο πολιτισμικών συγκρούσεων. Ισως γι’ αυτό εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις: επειδή η ιστορία της δεν αφορά μόνο το πώς απεικονίζουμε την ομορφιά, αλλά και το ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει το νόημά της.
