Μία δημόσια πολιτική δεν τελειώνει όταν σχεδιάζεται, ψηφίζεται ή τίθεται σε εφαρμογή. Κανένας σχεδιασμός, όσο προσεκτικός και αν είναι, δεν μπορεί να προβλέψει όλες τις συνθήκες που θα εμφανιστούν στην πράξη.
Γράφει ο Χαρίλαος Ράπης, ιδρυτικό μέλος think tank Συνέργεια
Οι πολίτες δεν συμπεριφέρονται πάντοτε όπως προβλέπουν τα μοντέλα, οι υπηρεσίες λειτουργούν υπό πραγματικούς διοικητικούς περιορισμούς και τα στελέχη της πρώτης γραμμής καλούνται να πάρουν αποφάσεις που δεν είχαν προβλεφθεί με ακρίβεια. Γι’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα είναι αν το κράτος μπορεί να μαθαίνει από όσα συμβαίνουν κατά την εφαρμογή μιας πολιτικής.
Ο Michael Lipsky, με τη θεωρία της street-level bureaucracy, ανέδειξε τη σημασία των στελεχών που έρχονται καθημερινά σε επαφή με τους πολίτες. Η εφαρμογή μιας πολιτικής δεν αποτελεί μηχανική μεταφορά των αποφάσεων της κεντρικής διοίκησης στην κοινωνία. Μεσολαβούν πραγματικές συνθήκες, περιορισμοί, κρίσεις και επιλογές. Ακριβώς εκεί παράγεται πολύτιμη γνώση. Το πρόβλημα είναι ότι η γνώση αυτή δεν επιστρέφει πάντοτε με οργανωμένο τρόπο εκεί όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις. Μία υπηρεσία μπορεί να διαπιστώνει καθημερινά την ίδια δυσλειτουργία. Οι πολίτες μπορεί να συναντούν επανειλημμένα το ίδιο εμπόδιο. Ενα μέτρο μπορεί τυπικά να εφαρμόζεται, αλλά στην πράξη να παράγει διαφορετικά αποτελέσματα από εκείνα που είχαν αρχικά προβλεφθεί.
Αν αυτές οι εμπειρίες παραμένουν μεμονωμένες χάνονται. Αν συγκεντρώνονται, αξιολογούνται και συνδέονται με τον σχεδιασμό, μπορούν να βελτιώσουν τη δημόσια πολιτική. Η ανατροφοδότηση δεν σημαίνει ότι κάθε παράπονο ή δυσκολία εφαρμογής απαιτεί αλλαγή πολιτικής. Η διοίκηση οφείλει να διακρίνει το μεμονωμένο περιστατικό από το επαναλαμβανόμενο μοτίβο και το πρόβλημα εφαρμογής από το πρόβλημα σχεδιασμού. Αλλοτε χρειάζεται μικρή προσαρμογή, άλλοτε αλλαγή εργαλείου. Και σε ορισμένες περιπτώσεις τα νέα δεδομένα μπορεί να υποδεικνύουν ότι χρειάζεται επανεξέταση ακόμη και των αρχικών παραδοχών πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε μια πολιτική.
Σε αυτή τη διαδικασία έχει θέση και η εμπειρία των πολιτών. Η συμμετοχή τους δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται μόνο ως μέτρηση της αποδοχής ενός μέτρου. Μπορεί να αποκαλύπτει ανάγκες, επιπτώσεις και προβλήματα εφαρμογής που δεν ήταν ορατά στον αρχικό σχεδιασμό και να προσφέρει στη διοίκηση μια επιπλέον πηγή γνώσης για προσαρμογή. Γι’ αυτό η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται στην εκ των υστέρων αποτίμηση μιας πολιτικής, αλλά να λειτουργεί ως διαδικασία μάθησης όσο αυτή εξελίσσεται. Χρειάζεται επίσης να λαμβάνει υπόψη τον χρονικό ορίζοντα των αποτελεσμάτων. Τα πρώτα αποτελέσματα δεν αποτυπώνουν πάντοτε τις επιπτώσεις σε μεγαλύτερο βάθος, καθώς οι συμπεριφορές προσαρμόζονται και ορισμένες συνέπειες εμφανίζονται αργότερα. Πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ για τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις αναδεικνύει τη σημασία της διάκρισης ανάμεσα στις βραχυπρόθεσμες και τις μεσοπρόθεσμες επιδράσεις.
Το κρίσιμο είναι αν αυτή η διαδικασία είναι θεσμικά οργανωμένη. Οταν η ανατροφοδότηση εντάσσεται σε μηχανισμούς παρακολούθησης, αξιολόγησης και αναθεώρησης, η διοίκηση μπορεί να ελέγχει τις παραδοχές της, να εντοπίζει αποκλίσεις και να προσαρμόζει τα μέσα της όταν τα δεδομένα το δικαιολογούν. Η ποιότητα της δημόσιας πολιτικής δεν εξαρτάται μόνο από την ικανότητα να σχεδιάζουμε σωστά. Εξαρτάται και από την ικανότητα να μετατρέπουμε την εμπειρία της εφαρμογής σε γνώση. Ενα κράτος που διαθέτει την ικανότητα μπορεί να επανεξετάζει τις επιλογές του και να ασκεί καλύτερη δημόσια πολιτική.
