Μισό αιώνα τώρα, οι εκτοπισμένοι παραμένουν πρόσφυγες μέσα στην ίδια τους την πατρίδα και εκατοντάδες συγγενείς αγνοουμένων προσμένουν ένα νέο για τον αγαπημένο τους.
Παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 52 χρόνια από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, που ξεκλήρισε ολόκληρες οικογένειες, μέχρι και σήμερα, δεν έχει εξακριβωθεί η τύχη του 50% των αγνοουμένων. Η τουρκική θηριωδία του 1974 έδωσε τη θέση της στην ακλόνητη στάση του κατοχικού καθεστώτος και της τουρκικής κυβέρνησης να αρνούνται πρόσβαση στα αρχεία τους, στα οποία υπάρχουν μαρτυρίες για την τύχη των εκατοντάδων αγνοουμένων.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Οι πληγές όμως που άνοιξαν το καλοκαίρι του 1974 παραμένουν ανοιχτές για τους συγγενείς των αγνοουμένων, Ελληνοκύπριων και Ελλαδιτών, που μέχρι και σήμερα δεν έχουν μάθει για την τύχη των δικών τους ανθρώπων.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
«Αδιανόητο μετά από 52 χρόνια να υπάρχουν ακόμη αγνοούμενοι»
Πώς γίνεται μετά από μισό αιώνα να υπάρχουν ακόμα αγνοούμενοι από την κυπριακή τραγωδία; Πού εστιάζονται τα κύρια προβλήματα στην προσπάθεια αναζήτησης στοιχείων; Τι εμπόδια βάζει η Τουρκία ώστε να διαιωνίζεται ένα μείζον ανθρωπιστικό ζήτημα; Απαντήσεις στα καυτά ερωτήματα δίνει στο ΕΤ Magazine η Πρόεδρος της Πανελλήνιας Επιτροπής Γονέων και Συγγενών Αδήλωτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων της Κυπριακής Τραγωδίας, Μαρία Καλμπουρτζή.
Ο πατέρας της, Στυλιανός Καλμπουρτζής ήταν αγνοούμενος για πολλά χρόνια, από την τελευταία του μάχη, στις 23 Ιουλίου 1974, στον Πενταδάκτυλο. Σχεδόν 41 χρόνια, μετά την ηρωική θυσία στην Κύπρο του αντισυνταγματάρχη του Ελληνικού στρατού, Στυλιανού Καλμπουρτζή, διοικητή το 1974 της 181ης Μοίρας Πεδινού Πυροβολικού( Μ.Π.Π), ήλθαν, το 2015, στην Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους (ΔΕΑ), από το Γενετικό Εργαστήριο BODE των ΗΠΑ, τα θετικά αποτελέσματα ταυτοποίησης οστών του. Τα οστά είχαν βρεθεί περίπου πριν από τέσσερα χρόνια σε χώρο ταφής στην περιοχή της μάχης στην διάβαση Πέλλα Πάϊς -Συγχαρί, στην οροσειρά του Πενταδακτύλου, στο πλαίσιο εκταφών της ΔΕΑ. Στον συγκεκριμένο χώρο βρέθηκαν 22 με 25 οστά, διότι –κατά τους αρχαιολόγους της ΔΕΑ- η ταφή ήταν επιφανειακή και πολλά οστά μπορεί να παρασύρθηκαν στην πάροδο του χρόνου από βροχές και από εκσκαφείς, όταν στην περιοχή δημιουργήθηκε πευκοδάσος.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Ο Στυλιανός Καλμπουρτζής, μετά από τριήμερη άνιση μάχη με καταδρομείς του τουρκικού στρατού , έπεσε ηρωικά μαζί με 37 άνδρες του, στην διάβαση Πέλλα Πάϊς -Συγχαρί, στην οροσειρά του Πενταδακτύλου. Μαρτυρίες αναφέρουν την υπεράνθρωπη προσπάθεια, που κατέβαλε τις κρίσιμες ώρες της τελικής μάχης ο αντισυνταγματάρχης Καλμπουρτζής , εκθέτοντας τον εαυτό του σε θανάσιμο κίνδυνο βάλλοντας μόνος από προωθημένη θέση για να καλύψει την ασφαλή αποχώρηση των στρατιωτών του. Η τύχη του Καλμπουρτζή αγνοείτο από τις 23 Ιουλίου 1974. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 ένας Τουρκοκύπριος ελεύθερος σκοπευτής παρέδωσε στην ΔΕΑ και εκείνη με τη σειρά της στους οικείους του την βέρα του γάμου του. Ο Τουρκοκύπριος ελεύθερος σκοπευτής ισχυρίστηκε, τότε, ότι σκότωσε τον Στυλιανό Καλμπουρτζή και του πήρε την βέρα και το περίστροφο. Το περίστροφο το κράτησε και επέστρεψε την βέρα για ηθικούς λόγους, όπως είχε εξηγήσει!
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Η Μαρία Καλμπουρτζή μίλησε στο ΕΤ Magazine για τη διαιώνιση της δυστυχίας των οικογενειών των αγνοουμένων, με το να μην τους αποκαλύπτονται πληροφορίες για την τύχη των αγαπημένων τους. Αλλά και για τον αγώνα τους να αναγνωρισθεί το θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα της γνώσης για την τύχη των ανθρώπων τους. «Ο αγώνας των συγγενών των αγνοουμένων συνεχίζει, η μνήμη δεν τολμά να σβήσει, η θλίψη, η αγωνία, το πένθος, το μοιρολόι, η υπερηφάνεια, η τιμή!» εξηγεί.
52 χρόνια μετά και οι συνέπειες της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο παραμένουν οδυνηρές πραγματικότητες για εκατοντάδες συγγενείς σε Κύπρο και Ελλάδα που αναμένουν ένα νέο για το αγαπημένο τους πρόσωπο. Μισό αιώνα μετά πόσο δύσκολο είναι πια να βρεθεί κάτι για κάθε μία από τις περιπτώσεις των αγνοουμένων;
«Αναμφίβολα ο χρόνος δυσκολεύει την αναζήτηση. Όμως η μεγαλύτερη δυσκολία δεν είναι η παρέλευση των δεκαετιών. Είναι η συνεχιζόμενη άρνηση της Τουρκίας να συνεργαστεί ουσιαστικά και με ειλικρίνεια για τη διακρίβωση της τύχης όλων των Αγνοουμένων. Υπάρχουν ακόμη στρατιωτικά αρχεία που δεν έχουν ανοίξει, πληροφορίες που δεν έχουν δοθεί και μαρτυρίες που δεν αξιοποιήθηκαν ποτέ. Όσο αυτά παραμένουν κλειστά, το ανθρωπιστικό αυτό έγκλημα συνεχίζεται. Για εμάς δεν υπάρχει χρονικό όριο στην αναζήτηση της αλήθειας».
Το γεγονός πως αγνοούνται ακόμη περισσότεροι από 40 Ελλαδίτες, αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και οπλίτες τι συναισθήματα σας προκαλεί με δεδομένο πως έχουν περάσει τόσα χρόνια χωρίς χειροπιαστά αποτελέσματα για πλείστες των περιπτώσεων των αγνοουμένων;
«Προκαλεί οδύνη, αγανάκτηση και αίσθημα εγκατάλειψης, αλλά και επιμονής, διαχρονικού και συνεχούς αγώνα αναζήτησης της αλήθειας. Μιλάμε για ανθρώπους που στάλθηκαν να υπηρετήσουν την πατρίδα και για οικογένειες που εδώ και μισό αιώνα αναμένουν απαντήσεις. Είναι αδιανόητο μετά από 52 χρόνια να υπάρχουν ακόμη δεκάδες Ελλαδίτες και εκατοντάδες συνολικά Αγνοούμενοι χωρίς να έχει διακριβωθεί η τύχη τους. Κάθε χρόνος που περνά χωρίς απαντήσεις αποτελεί μια νέα μορφή ψυχικού βασανισμού για τους συγγενείς».
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Η ελληνική πολιτεία στάθηκε αρωγός στις προσπάθειες των συγγενών και της Πανελλήνιας Επιτροπής για τη διακρίβωση της τύχης των αγνοουμένων; Υπήρξαν εμπόδια, προβλήματα ή κωλυσιεργία από πλευράς Ελλάδας;
«Η ελληνική πολιτεία διαχρονικά παρείχε ορισμένες διευκολύνσεις και στήριξη. Ωστόσο, οφείλω να πω ότι η διεκδίκηση για τους Ελλαδίτες αγνοουμένους δεν υπήρξε ούτε τόσο έντονη ούτε τόσο διαρκής όσο θα έπρεπε. Υπήρξαν μεγάλες καθυστερήσεις, περίοδοι αδράνειας και έλλειψη συστηματικής πίεσης προς κάθε κατεύθυνση. Οι συγγενείς αισθανθήκαμε πολλές φορές ότι έπρεπε μόνοι μας να υπενθυμίζουμε την ύπαρξη του ζητήματος».
Θεωρείτε πως η στάση της χώρας μας στο ανθρωπιστικό ζήτημα ήταν προς τη σωστή κατεύθυνση και σε αυτά που προσδοκούσατε;
«Θεωρώ ότι έγιναν βήματα, αλλά δεν ήταν αρκετά. Το βασικό λάθος διαχρονικά ήταν ότι το ανθρωπιστικό ζήτημα των αγνοουμένων συχνά αντιμετωπιζόταν μέσα από το πρίσμα των πολιτικών εξελίξεων του Κυπριακού. Η δική μας θέση είναι ξεκάθαρη: το ζήτημα των αγνοουμένων πρέπει να αποσυνδεθεί πλήρως από την πολιτική διαπραγμάτευση. Η αλήθεια για την τύχη ενός ανθρώπου δεν μπορεί να αποτελεί αντικείμενο πολιτικών ισορροπιών».
Καταλογίζετε ευθύνες για τη διαιώνιση ενός τέτοιου μείζονος ανθρωπιστικού ζητήματος για μισό αιώνα;
«Οι κύριες ευθύνες βαραίνουν την Τουρκία, η οποία ως κατοχική δύναμη εξακολουθεί να αρνείται την πλήρη και ουσιαστική συνεργασία που απαιτείται. Παράλληλα όμως υπάρχουν ευθύνες και στη διεθνή κοινότητα, η οποία επί δεκαετίες ανέχεται μια απάνθρωπη, παράνομη και εξευτελιστική συμπεριφορά απέναντι στις οικογένειες των Αγνοουμένων. Όταν δεν υπάρχουν συνέπειες για τη μη συμμόρφωση, η αδιαλλαξία διαιωνίζεται».
Πού εστιάζονται τα κύρια προβλήματα στην προσπάθεια αναζήτησης στοιχείων;
«Στην έλλειψη πρόσβασης σε στρατιωτικά αρχεία, στη μη παροχή πληροφοριών από την τουρκική πλευρά, στην αλλοίωση πιθανών χώρων ταφής και στην απώλεια πολύτιμων μαρτύρων λόγω του χρόνου. Επιπλέον, εξακολουθεί να μην υπάρχει η διεθνής πίεση που θα ανάγκαζε την Τουρκία να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της».
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Ποια η συνεισφορά των διεθνών οργανισμών στην επίλυση ενός τόσο σημαντικού ανθρωπιστικού ζητήματος;
«Οι διεθνείς οργανισμοί έχουν συμβάλει στη διατήρηση του ζητήματος στην επικαιρότητα και στην υποστήριξη των ερευνών. Ωστόσο, δεν μπορούμε να είμαστε ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα. Η διεθνής κοινότητα δεν έχει ασκήσει την πίεση που απαιτείται απέναντι στην Τουρκία. Η μη συμμόρφωση της Άγκυρας στις υποχρεώσεις της και η αμφισβήτηση ακόμη και αποφάσεων διεθνών δικαστηρίων δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται με ανοχή».
Φέτος, για μια ακόμη φορά θα ταξιδέψετε στην Κύπρο, μαζί με δεκάδες άλλους συγγενείς αγνοουμένων για να αποτίσετε φόρο τιμής στα αγαπημένα σας πρόσωπα. Τι προσδοκίες έχετε από την φετινή σας επίσκεψη;
«Κάθε επίσκεψη στην Κύπρο αποτελεί χρέος μνήμης και αγώνα. Προσδοκούμε να υπάρξουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες και όχι μόνο διαβεβαιώσεις. Θα ζητήσουμε να συνεχιστεί με μεγαλύτερη ένταση η διεθνοποίηση του ζητήματος και να ενισχυθούν οι προσπάθειες για την ανεύρεση νέων στοιχείων. Το θέμα των αγνοουμένων δεν πρέπει να μετατραπεί σε μια τυπική ετήσια αναφορά χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο».
Ελλάδα και Κύπρος θεωρείτε πως βρίσκονται σε κοινή γραμμή για τη χάραξη μιας συγκεκριμένης πολιτικής που θα ακολουθηθεί προκειμένου να δοθεί ένα τέλος στο μαρτύριο των συγγενών;
«Υπάρχει κοινή αντίληψη για τη σημασία του ζητήματος, αλλά χρειάζεται πιο συντονισμένη και πιο δυναμική δράση. Οι οικογένειες ζητούμε μια σταθερή στρατηγική που να μην επηρεάζεται από πολιτικές συγκυρίες και κυβερνητικές αλλαγές. Χρειαζόμαστε διαρκή διεκδίκηση μέχρι να διακριβωθεί η τύχη και του τελευταίου αγνοουμένου».
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Το Κυπριακό και το ανθρωπιστικό ζήτημα που το ακολουθεί, έχουν λάβει την έκταση που θα έπρεπε αν αναλογιστούμε πόσες κινήσεις και πρωτοβουλίες, και δικαίως, έχουν γίνει σε αντίστοιχες περιπτώσεις όπως για παράδειγμα για τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις αιματηρές συγκρούσεις στη Γάζα;
«Κάθε ανθρώπινη τραγωδία αξίζει την ίδια προσοχή και ευαισθησία. Ωστόσο, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι το δράμα των Αγνοουμένων της Κύπρου, συνέπεια της εισβολής της Τουρκίας στην Κύπρο, δεν αντιμετωπίστηκε με την ίδια βαρύτητα, πίεση και “προβολή” και αντιμετωπίστηκε ως μια «παλιά υπόθεση». Για τις οικογένειες, όμως, δεν είναι παλιά υπόθεση. Είναι μια καθημερινή πληγή που παραμένει ανοιχτή εδώ και 52 χρόνια. Η διεθνής κοινότητα οφείλει να επιδείξει την ίδια αποφασιστικότητα και την ίδια ευαισθησία που επιδεικνύει σε άλλες σύγχρονες ανθρωπιστικές κρίσεις. Η αλήθεια, η δικαιοσύνη και ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν έχουν ημερομηνία λήξης».
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Ο αριθμός της ντροπής
Από το καλοκαίρι του 1974, όταν η Τουρκία εισέβαλε στρατιωτικά στην Κύπρο κι έθεσε υπό τον έλεγχό της το 1/3 του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας, εξακολουθεί ν’ αγνοείται η τύχη εκατοντάδων ανθρώπων.
Ο αρχικός αριθμός των αγνοουμένων προσώπων ήταν 1619 και σ’ αυτούς περιλαμβάνονται άμαχοι, γυναίκες και μικρά παιδιά. Με βάση αποδεικτικά στοιχεία, όλα αυτά τα άτομα εξαφανίζονται κατά ή και μετά την τουρκική εισβολή στις περιοχές, που κατέλαβαν τα τουρκικά στρατεύματα. Για πολλά απ’ αυτά τα άτομα υπάρχουν μαρτυρίες από αυτόπτες μάρτυρες και διεθνείς Οργανισμούς, που βεβαιώνουν τη σύλληψή τους από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής ή ένοπλες ομάδες τουρκοκυπρίων και την κράτησή τους για ένα χρονικό διάστημα σε τουρκικές φυλακές.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά έθεσε στις διακοινοτικές συνομιλίες, αμέσως μετά την τουρκική εισβολή, θέμα αγνοουμένων διαχωρίζοντάς το ως ένα καθαρά ανθρωπιστικό θέμα, που έπρεπε να συζητηθεί και να επιλυθεί κατά προτεραιότητα. Δυστυχώς η στάση της τουρκικής πλευράς δεν ήταν η αναμενόμενη. Απέφευγε συστηματικά με διάφορες προφάσεις να συζητήσει σοβαρά το θέμα και κώφευε στις εκκλήσεις να δώσει στοιχεία για την τύχη των Αγνοουμένων, αγνοώντας τις διεθνείς παραδεκτές αρχές και διακηρύξεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και τα ειδικά ψηφίσματα που υιοθέτησαν τα Ηνωμένα Έθνη, το Συμβούλιο της Ευρώπης και άλλοι διεθνείς Οργανισμοί.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Τα εμπόδια και η διεθνής πίεση στη Τουρκία
Η επίσημη θέση της Τουρκίας για να αποφύγει συζήτηση του θέματος ήταν πως δεν κρατεί κανένα και δεν γνωρίζει τίποτα για τα άτομα αυτά, τα οποία έπρεπε να αναζητηθούν από το πραξικόπημα εναντίον του Προέδρου Μακαρίου στις 15 Ιουλίου 1974, ένας ισχυρισμός παντελώς ανυπόστατος, που καταρρίπτεται από τα ίδια τα γεγονότα και σωρεία αποδείξεων και στοιχείων.
Παρά τους ισχυρισμούς ότι δεν κρατούν αιχμαλώτους, κάποιες ευτυχείς συγκυρίες επέτρεψαν με τη βοήθεια του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και των Ηνωμένων Εθνών να εντοπισθούν οκτώ συνολικά αγνοούμενοι σε φυλακές στην κατεχόμενη Κύπρο, όπου οι Τούρκοι τους έκρυβαν.
Οι περιπτώσεις αυτές είναι:
- Στις 20 Νοεμβρίου 1974 εντοπίζονται στις τουρκικές φυλακές Σεραΐου και ελευθερώνονται οι Γεώργιος Κάϊζερ από την Κερύνεια, Μιχαήλ Φραγκόπουλος από το Μπέλλαπαϊς, Μιχαήλ Ποντικού από τη Μόρφου, Κλεάνθης Χαραλάμπους από τη Λακατάμεια και Ανδρέας Κατσούρης από τους Στύλλους Αμμοχώστου.
- Στις 7 Αυγούστου 1975 εντοπίζεται κι ελευθερώνεται ο Χαράλαμπος Μοσχοβίας από την ΄Αχνα, ο οποίος κρατείτο στις τουρκικές φυλακές Σεραΐου και αργότερα στην Κερύνεια.
- Την ίδια μέρα ανευρίσκεται κι ελευθερώνεται ο Στέλιος Γρηγοράκης από την Κρήτη, που κατάφερε να δραπετεύσει και κρυβόταν σε σπηλιά σε περιοχή της Καρπασίας.
- Στις 25 Οκτωβρίου 1976 εντοπίζεται στις τουρκικές φυλακές Ομορφίτας κι ελευθερώνεται ο Λάμπρος Πλίτσης από τη Λάρισα-Ελλάδα.
Η δημιουργία της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ)
Το αδιέξοδο στο οποίο η τουρκική στάση οδήγησε το θέμα υποχρέωσε τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει με ειδικό ψήφισμά του τη δημιουργία ανεξάρτητης Διερευνητικής Επιτροπής. Το 1977 ο τότε Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κουρτ Βάλντχαϊμ εισηγήθηκε στις δύο πλευρές τη σύσταση Διερευνητικής Επιτροπής, εισήγηση την οποία η τουρκική πλευρά για τέσσερα χρόνια δεν αποδεχόταν.
Το 1981 η Τουρκία, κάτω από την πίεση του διεθνούς παράγοντα, υποχρεώνεται να συμφωνήσει στη δημιουργία της Επιτροπής. Η συμφωνία επιτεύχθηκε ύστερα από μακρές διαβουλεύσεις και με τη διαμεσολάβηση του αμερικανικού παράγοντα. Έτσι δημιουργείται υπό την αιγίδα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους της Κύπρου, γνωστή ως ΔΕΑ, η οποία απαρτίζεται από τρία μέλη. Τον εκπρόσωπο του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ και από ένα εκπρόσωπο από κάθε κοινότητα. Οι όροι εντολής της Επιτροπής βασίζονται πάνω σε καθαρά ανθρωπιστική βάση και διαλαμβάνουν σαφώς πως στόχος της είναι να διερευνήσει και να ενημερώσει τις ενδιαφερόμενες οικογένειες για όλες τις περιπτώσεις αγνοουμένων στην Κύπρο, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, από τις διακοινοτικές ταραχές του 1963-64 και την τουρκική εισβολή του 1974.
Παρά τη συμφωνία, η Τουρκία με διάφορες προφάσεις δεν επέτρεψε στη ΔΕΑ να αρχίσει έρευνες για περισσότερο από δύο δεκαετίες. Αντίθετα την χρησιμοποίησε ως άλλοθι και την υποχρέωσε σε ατέρμονες συζητήσεις πάνω σε διαδικαστικής φύσεως θέματα, που κατέληγαν σ’ επανειλημμένα αδιέξοδα. Έτσι ακολούθησε μια νέα μακρά περίοδος στασιμότητας στο θέμα.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Παρέμβαση από το Κογκρέσο των ΗΠΑ
Στο διάστημα αυτό υπήρξαν διάφορες ενέργειες για να υπάρξει παρέμβαση του διεθνούς παράγοντα ώστε να καμφθεί η τουρκική αδιαλλαξία και να προωθηθεί η λύση του προβλήματος. Αποτέλεσμα των προσπαθειών αυτών ήταν να επιδειχθεί ειδικό ενδιαφέρον για τους αγνοουμένους της Κύπρου από το Αμερικανικό Κογκρέσο, το οποίο τον Οκτώβριο 1994 θέσπισε ειδική νομοθεσία, για τη διεξαγωγή έρευνας για την τύχη των Αμερικανών υπηκόων, των οποίων η τύχη αγνοείτο από την τουρκική εισβολή (σημ: μεταξύ των Αγνοουμένων υπάρχουν πέντε αμερικανοί υπήκοοι ελληνοκυπριακής καταγωγής). Για εφαρμογή του αμερικανικού νόμου η Κυβέρνηση των Η.Π.Α. απέστειλε στην Κύπρο και την Τουρκία διερευνητική ομάδα, υπό τον πρώην αμερικανό πρεσβευτή Ντίλλον. Οι προσπάθειες της ομάδας Ντίλλον πέτυχαν ν’ ανακαλύψουν τα λείψανα του 17χρονου αμερικανού πολίτη Ανδρέα Κασάπη κοντά στο κατεχόμενο χωριό ΄Ασσια, τα οποία μετά την ταυτοποίηση τους με τη μέθοδο DNA, παραδόθηκαν στους οικείους του στο Ντιτρόιτ. Αυτή ήταν η πρώτη εντόπιση αγνοουμένου και η πρώτη αναγνώριση με τη μέθοδο DNA. Για τους υπόλοιπους αγνοούμενους αμερικανούς πολίτες, η έκθεση Ντίλλον απλά αναφέρει πως από τις πληροφορίες που συγκέντρωσε πρέπει να θεωρούνται νεκροί.
Η ταυτοποίηση των λειψάνων του Ανδρέα Κασσάπη υπέδειξε την ανάγκη να αρχίσουν εκταφές σε περιοχές όπου υπήρχαν πληροφορίες πως τάφηκαν αγνοούμενοι. Έτσι στις 30 Ιουλίου 1997 σε συνάντηση που είχαν οι ηγέτες των δύο κοινοτήτων κύριοι Κληρίδης και Ντενκτάς συμφώνησαν οι δύο πλευρές ν’ ανταλλάξουν πληροφορίες για τόπους ταφής και να προχωρήσουν σ’ εκταφές.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Την επίτευξη της συμφωνίας ανακοίνωσε η τότε Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Ματλίν Ωλμπράϊτ. Δυστυχώς και πάλι η τουρκική πλευρά υπαναχώρησε και η συμφωνία ποτέ δεν υλοποιήθηκε. Η Κυπριακή Κυβέρνηση προχώρησε μονομερώς στην εφαρμογή της συμφωνίας στα εδάφη, που είναι υπό τον έλεγχό της. Με βάση πληροφορίες που συνέλεξε, εντοπίστηκε ο χώρος ταφής 20 περίπου τουρκοκυπρίων που σκοτώθηκαν στις μάχες στο χωριό Αλαμινός το 1974 και κάλεσε τους τουρκοκυπρίους και τα Ηνωμένα Έθνη να προχωρήσουν από κοινού σ’ εκταφή. Η τουρκοκυπριακή πλευρά απάντησε πως δεν ενδιαφερόταν να γίνει εκταφή κι έτσι το μέρος περιφράχτηκε και τέθηκε υπό αστυνομική φρούρηση.
Η Κυπριακή Κυβέρνηση προχώρησε επίσης στην εκταφή και αναγνώριση με τη μέθοδο DNA 200 περίπου ατόμων, που φονεύθηκαν στην τουρκική εισβολή και τάφηκαν στο στρατιωτικό κοιμητήριο Λακατάμειας και στο κοιμητήριο Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στη Λευκωσία, αφού μεταξύ αυτών υπήρχαν 74 άτομα που δεν μπόρεσαν ν’ αναγνωρισθούν και τάφηκαν με την ένδειξη «άγνωστος». Συγκεκριμένα τάφηκαν 44 με την ένδειξη «άγνωστος – Εθνική Φρουρά», 26 με την ένδειξη «άγνωστος – ΕΛΔΥΚ» και 4 με την ένδειξη «άγνωστος πολίτης».
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Η απόφαση του ΕΔΑΔ
Παράλληλα συνεχίστηκαν οι ενέργειες για προώθηση του θέματος προς διάφορες κατευθύνσεις. Προσπάθειες έγιναν προς τη Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού, την Επιτροπή για την Ειρήνη και Ασφάλεια στην Ευρώπη, τη Διεθνή Αμνηστία, την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, κ.ά.
Άξια αναφοράς είναι η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ημερ.10 Μαΐου 2001 στην προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας αρ.25781/94, που βρήκε την Τουρκία ένοχη για σειρά παραβιάσεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Στην απόφαση του Δικαστηρίου τονίζεται η παράλειψη της Τουρκίας να διεξάγει αποτελεσματική έρευνα για την τύχη των αγνοουμένων ατόμων και να ενημερώσει τις οικογένειές τους, πράγμα που συνιστά απάνθρωπη και ταπεινωτική συμπεριφορά έναντι των συγγενών τους.
Το θέμα της συμμόρφωσης της Τουρκίας στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου εξετάζεται από την Επιτροπή Μονίμων Αντιπροσώπων του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία μέχρι σήμερα δεν έχει ικανοποιηθεί από την ανταπόκριση της Τουρκίας κι έχει υιοθετήσει σειρά ενδιάμεσων ψηφισμάτων που καλούν την Τουρκία να συνεργασθεί.
Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Η αρνητική στάση της Τουρκίας στο θέμα διαφοροποιείται το 2004, όταν αρχίζουν οι διαπραγματεύσεις για ένταξη της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Τούρκος Μόνιμος Αντιπρόσωπος στο Συμβούλιο της Ευρώπης δηλώνει πως η τουρκική πλευρά είναι έτοιμη να συμμετάσχει στη ΔΕΑ, η οποία μπορεί να αρχίσει τις εργασίες της αμέσως.
Η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους της Κύπρου αρχίζει το ερευνητικό της έργο το 2006, οποίες περιορίζονται στον τομέα της εντόπισης χώρων ταφής κι εκταφών, όχι όμως και στον ουσιώδη τομέα της διερεύνησης, που συνεπάγεται μεταξύ άλλων την ελεύθερη πρόσβαση σε αρχεία και άλλα στοιχεία και πληροφορίες που θα υποβοηθήσουν την έρευνα για την τύχη αγνοουμένων. Έκτοτε εκταφές διενεργούνται και στις δύο πλευρές και μέχρι σήμερα έχει ανευρεθεί και ταυτοποιηθεί αριθμός ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων αγνοουμένων.