Η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κέντρου Παρακολούθησης Ναρκωτικών (EMCDDA) για το 2025 φέρνει στο φως, λίγο πριν από την 26^η Ιουνίου, Διεθνή Ημέρα κατά της Χρήσης και Παράνομης Διακίνησης Ναρκωτικών, την ωμή πραγματικότητα: την έξαρση χρήσης της κοκαΐνης και των συνθετικών ναρκωτικών, αλλά και την «πολυχρήση», τάση που, όπως φαίνεται, επικρατεί στη χώρα μας και αναφέρεται στην ταυτόχρονη κατανάλωση περισσότερων της μίας παράνομης ή και φαρμακευτικής ουσίας.

Προφίλ

Στην Ευρώπη, το προφίλ των χρηστών έχει αλλάξει, εξαιτίας της εξάπλωσης των συνθετικών ναρκωτικών: Nέοι 18-25 ετών, με μικρό ή καθόλου ιστορικό ηρωίνης, γίνονται πλέον η πλειονότητα των περιστατικών που καταλήγουν στα Επείγοντα. Η ίδια έκθεση αποκαλύπτει και μία ακόμη δυσάρεστη παράμετρο: H Ελλάδα βρίσκεται ψηλά στη λίστα των ευρωπαϊκών χωρών με τα περισσότερα νέα κρούσματα HIV που σχετίζονται με την ενέσιμη χρήση ναρκωτικών.

Παράλληλα, και παρά τις συντονισμένες προσπάθειες που καταβάλλει το τελευταίο διάστημα ο Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), η εικόνα της χρήσης ανά περιοχή αποκαλύπτει μία χώρα με ανισότητες, σοβαρά κοινωνικά ρήγματα και ανάγκη για επιπλέον στοχευμένες παρεμβάσεις.

Ο εθνικός συντονιστής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων, κ. Αθανάσιος Θεοχάρης, δήλωσε: «Σε μία περίοδο έντονης ανησυχίας για την ανάπτυξη ενός νέου προφίλ χρήσης πανευρωπαϊκά, με τα συνθετικά ναρκωτικά, οπιοειδή και διεγερτικά να κερδίζουν έδαφος, αλλά και τις νέες μορφές εξαρτήσεων να εμφανίζονται αυξητικά, όπως ο τζόγος, το Διαδίκτυο και τα τυχερά παιχνίδια, η χώρα μας πραγματοποιεί μία σημαντική μεταρρύθμιση. Στην Ελλάδα βρισκόμαστε σε μία ουσιαστική καμπή για τις εξαρτήσεις, καθώς για πρώτη φορά αντιμετωπίζουμε μέσω του ενιαίου οργανισμού όλες τις εξαρτήσεις, ολιστικά, χωρίς περιορισμούς και σε κάθε περιοχή».

Θανατηφόρα

Οι νιταζίνες και άλλες πανίσχυρες συνθετικές ουσίες που δεν προέρχονται από φυτά (κάνναβη ή όπιο), αλλά είναι κατασκευασμένες στο εργαστήριο, έχουν κάνει την εμφάνισή τους πιο έντονα μετά το 2019. Οι ουσίες αυτές φέρνουν αυξημένους θανάτους, εκτός από το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, σιγά σιγά και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Μεταξύ 2022 και 2025 το EMCDDA (EUDA) και οι εθνικές αρχές Υγείας προειδοποιούν για εκθετική αύξηση τέτοιων ουσιών, ειδικά των συνθετικών οπιοειδών, που είναι φθηνά, δυσδιάκριτα στις κλασικές τοξικολογικές εξετάσεις και ιδιαίτερα θανατηφόρα.

Τα συνθετικά ναρκωτικά, μάλιστα, αλλάζουν χημική μορφή τόσο συχνά, ώστε κάθε χρόνο εντοπίζονται 50-100 νέες ουσίες στην Ευρώπη. Πρόκειται για ένα διαρκές παιχνίδι γάτας-ποντικιού με τις Αρχές και τους εμπόρους.

Η Ελλάδα, ωστόσο, διαφοροποιείται από την υπόλοιπη Ευρώπη, διατηρώντας υψηλή τη χρήση των «παραδοσιακών» οπιούχων ναρκωτικών, κυρίως της ηρωίνης, αλλά και της κοκαΐνης, της τραμαδόλης και της βουπρενορφίνης, που έχουν σχεδιαστεί για ιατρική χρήση.

Κι ενώ σε άλλες χώρες παρατηρείται μείωση της ηρωίνης, στη χώρα μας η επιμονή των χρηστών σε αυτή την ουσία προκαλεί ανησυχία.

Η κοκαΐνη εντοπίζεται πλέον σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Ε.Ε. με την κατάσχεση τόνων ναρκωτικών να έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Συγκεκριμένα, το 2022 καταγράφηκε ρεκόρ 323 τόνων κατασχεμένων ναρκωτικών από τις αρχές εξάρθρωσης κυκλωμάτων ναρκωτικών.

Σχολιάζοντας τα στοιχεία, οι αρμόδιοι του ΕΟΠΑΕ επισημαίνουν τα εξής: «Η Ελλάδα, όντας σε κομβική θέση, αποτελεί χώρα διέλευσης ναρκωτικών από Ασία και Αφρική προς την Ε.Ε. Το 2023 ήταν μία από τις τρεις χώρες της Ε.Ε. (μαζί με την Ολλανδία και τη Γαλλία) όπου εξαρθρώθηκαν παράνομα εργαστήρια συσκευασίας ηρωίνης, που χρησιμοποιούνταν για κοπή και συμπίεση της ουσίας προς διανομή εντός και εκτός Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένου και του Ηνωμένου Βασιλείου».

Περιοχές

Σύμφωνα με τα στοιχεία του προγράμματος ESCAPE, το οποίο αναλύει το περιεχόμενο χρησιμοποιημένων συριγγών σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, στην Ελλάδα υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στη χρήση ανά μεγάλη πόλη.

• Η Αθήνα καταγράφει εντυπωσιακά υψηλά επίπεδα μεθαμφεταμίνης (meth, crystal meth κ.λπ.), συνθετικής και ιδιαίτερα εθιστικής ψυχοδιεγερτικής ουσίας, με ισχυρή και μακροχρόνια επίδραση στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Επίσης, στα υπολείμματα των συριγγών εντοπίστηκαν: τραμαδόλη (αναλγητικό που αν και φαρμακευτικό, φαίνεται να χρησιμοποιείται ευρέως από εξαρτημένους χρήστες), βενζοδιαζεπίνες (ουσίες με ηρεμιστική δράση που οδηγούν σε σωματική και ψυχική εξάρτηση) και πρεγκαμπαλίνη (φάρμακο που χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση του νευροπαθητικού πόνου, που όμως, συχνά καταλήγει σε χρήση εκτός ενδείξεων).
• Στη Θεσσαλονίκη η κοκαΐνη παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα κατανάλωσης, γεγονός που ερμηνεύεται από ειδικούς ως ένδειξη διαφοροποιημένου προφίλ χρήσης, με έμφαση στις διεγερτικές ουσίες. Στη συμπρωτεύουσα, ωστόσο, εντοπίστηκε και ηρωίνη.
• Η Πάτρα φαίνεται να είναι η «εστία» της βουπρενορφίνης, ουσίας που χρησιμοποιείται κυρίως στη θεραπεία υποκατάστασης για την απεξάρτηση από τα οπιούχα. Η ανίχνευσή της σε υψηλά ποσοστά μπορεί να υποδεικνύει είτε κατάχρηση των θεραπευτικών προγραμμάτων είτε διάδοση της ουσίας εκτός ελεγχόμενων θεραπευτικών πλαισίων.
• Το Ηράκλειο Κρήτης είναι η μόνη ελληνική πόλη στην οποία παρατηρείται έξαρση στα συνθετικά ναρκωτικά, κυρίως συνθετικών καθινόνων, ευρύτερα γνωστών ως «αλάτων μπάνιου». Πρόκειται για νέες ψυχοδραστικές ουσίες που παρασκευάζονται εργαστηριακά, είναι ισχυρά διεγερτικά, με έντονες παρενέργειες στο κεντρικό νευρικό σύστημα και υψηλό κίνδυνο ψυχωσικών επεισοδίων.

Τα παραπάνω στοιχεία συνηγορούν υπέρ του φαινομένου της «πολυχρήσης» στην Ελλάδα, δηλαδή της ταυτόχρονης κατάχρησης ναρκωτικών ουσιών, που έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία και την κοινωνική συνοχή.

ΣΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ Ε.Ε.

«Καμπανάκι» για τη μετάδοση του ιού HIV από ενέσιμη χρήση

Το πιο ανησυχητικό εύρημα είναι ότι η Ελλάδα καταγράφει πάνω από 5 νέα κρούσματα HIV ανά εκατομμύριο πληθυσμού που σχετίζονται με την ενέσιμη χρήση, πολύ πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο των 2,18 / εκατ. Η συντριπτική πλειονότητα αφορά σε άνδρες, ενώ το 83% των χρηστών κάνει ενέσιμη χρήση τουλάχιστον καθημερινά.

Η χώρα συγκαταλέγεται στις 4 πρώτες θέσεις της Ε.Ε., μαζί με την Κύπρο, τη Λετονία και τη Λιθουανία. Το πρόβλημα αποδίδεται στη χρήση πολλαπλών ουσιών με ένεση, ως βασικό παράγοντα διάδοσης του ιού. Η υποχρηματοδότηση των δομών πρόληψης την τελευταία δεκαετία και η κοινωνική περιθωριοποίηση των χρηστών έχουν μετατρέψει το φαινόμενο σε υγειονομική βόμβα.

 Αστεγοι χρήστες

Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, ο αριθμός των άστεγων χρηστών έχει αυξηθεί, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύεται η ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις, με έμφαση στη μείωση της βλάβης, την επανένταξη και την πρόληψη ασθενειών. Το streetwork έχει αναβαθμιστεί, κυρίως μέσω ΜΚΟ, όμως οι δομές φιλοξενίας και αποκατάστασης εξακολουθούν να υπολείπονται των πραγματικών αναγκών. Στην Ευρώπη καταγράφονται ήδη 6.500 θάνατοι από υπερβολική δόση για το 2023, με το 80% να σχετίζονται με οπιοειδή. Στην Ελλάδα το φαινόμενο δεν έχει ακόμη «εκραγεί», όμως οι ειδικοί θεωρούν ότι απαιτείται εγρήγορση, καθώς τα νέα συνθετικά φάρμακα υψηλής δραστικότητας αρχίζουν να εμφανίζονται σποραδικά.

ΕΜΦΑΣΗ ΣΕ ΝΕΟΥΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ

Νέες δομές από τον ΕΟΠΑΕ

Για την αντιμετώπιση όλων των παραπάνω προβλημάτων, στον στρατηγικό σχεδιασμό του ΕΟΠΑΕ εντάσσεται η επίτευξη της μέγιστης γεωγραφικής κάλυψης και η διεύρυνση των διαθέσιμων υπηρεσιών του σε όλους τους τομείς δραστηριοποίησής του. Οπως αναφέρει ο ίδιος ο οργανισμός, σχεδιάζεται σε όλη τη χώρα η ίδρυση νέων δομών, όπως Πολυδύναμα Κέντρα αντιμετώπισης των εξαρτήσεων, Κέντρα Σωματικής Αποτοξίνωσης, Συνδυαστικές Μονάδες για το αλκοόλ και άλλες εξαρτήσεις.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους νέους και εφήβους, αλλά και στην υποστήριξη της οικογένειας, για τα οποία έχει ήδη εγκριθεί ιδιαίτερα αυξημένη συγχρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ), μοναδική στα χρονικά δεδομένα και η οποία ξεπερνά τα 70 εκατ. ευρώ για την επόμενη 3ετία. «Για πρώτη φορά οι εξαρτήσεις αντιμετωπίζονται τόσο σοβαρά ως προς την αναπτυξιακή τους πορεία και υποστηρίζονται από την Πολιτεία», καταλήγει ο ίδιος ο φορέας.