Άγιος Δημήτριος: Τα έθιμα της 26ης Οκτωβρίου και το «μικρό καλοκαιράκι»

Στη λαϊκή παράδοση ήταν για αιώνες ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα του χρόνου, καθώς σηματοδοτούσε το τέλος της θερινής περιόδου και την αρχή του χειμώνα. Κι όμως, οι ημέρες γύρω από τη γιορτή συνδέθηκαν με κάτι φαινομενικά αντίθετο, μια σύντομη επιστροφή της καλοκαιρίας, το περίφημο «καλοκαιράκι του Αγίου Δημητρίου».

Το «μικρό καλοκαιράκι» του Αγίου Δημητρίου

«Αη-Δημητράκη, μικρό καλοκαιράκι», έλεγε ο λαός για τις ημέρες γύρω από τις 26 Οκτωβρίου, όταν μετά τα πρώτα φθινοπωρινά κρύα μπορούσε να εμφανιστεί ένα σύντομο διάστημα με ήπιες θερμοκρασίες και ηλιοφάνεια. Σε λαογραφικές καταγραφές η περίοδος προς το τέλος του Οκτωβρίου συναντάται ως «καλοκαίρι τ’ Άι Δημήτρη» ή «καλοκαιράκι του Αγίου Δημητρίου».

Η καλοκαιρία, όμως, θεωρούνταν προσωρινή. Η γιορτή παρέμενε το παραδοσιακό σύνορο πριν από την είσοδο στον χειμώνα, κάτι που αποτυπώνεται και στη λαϊκή ρήση «Από Άη Δημήτρη χειμώνα κι από Άη Γιώργη καλοκαίρι». Οι δύο γιορτές, του Αγίου Δημητρίου στις 26 Οκτωβρίου και του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου, χώριζαν ουσιαστικά το παραδοσιακό αγροτικό και κτηνοτροφικό έτος σε δύο περιόδους.

Η ημέρα που άλλαζε ο χρόνος για τους κτηνοτρόφους

Για τους κτηνοτρόφους η 26η Οκτωβρίου ήταν πραγματικό ορόσημο. Την ημέρα του Αγίου Δημητρίου οι τσελιγκάδες συμφωνούσαν με τους βοσκούς για τη χειμερινή περίοδο, με τις συμφωνίες να διαρκούν συνήθως έως τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου την άνοιξη. Σε κτηνοτροφικά χωριά γίνονταν αντίστοιχες συμφωνίες για εκείνους που αναλάμβαναν τη φύλαξη των ζώων, ενώ η αμοιβή μπορούσε να καταβάλλεται ακόμη και σε είδος, με σιτάρι ή καλαμπόκι.

Άνοιγαν τα βαρέλια με το νέο κρασί

Η ημέρα είχε ιδιαίτερη σημασία και για τους αμπελουργούς. Σε περιοχές της Ελλάδας, του Αγίου Δημητρίου άνοιγαν τα βαρέλια με το νέο κρασί. Σε ορισμένους τόπους το κρασί μεταφερόταν και στην εκκλησία για να ευλογηθεί. Παράλληλα, οι γεωργοί ξεχώριζαν τον σπόρο που θα χρησιμοποιούσαν για τη νέα σπορά, ενώ έχουν καταγραφεί έθιμα κατά τα οποία τον ράντιζαν με μύρο από την εκκλησία.

Τα κουρμπάνια και τα κοινά τραπέζια

Σε διάφορες περιοχές υπήρχε επίσης το έθιμο του κουρμπανιού, της προετοιμασίας δηλαδή φαγητού που μοιραζόταν στους κατοίκους μετά τη θρησκευτική τελετή. Στη Χαλκιδική έχει καταγραφεί η συνήθεια να μαγειρεύουν κρέας μαζί με φασόλια και να το μοιράζουν στους κατοίκους, ενώ ακολουθούσε κοινό γλέντι με κρασί. Στο Διδυμότειχο έχει διασωθεί λαογραφική καταγραφή για το παλιό έθιμο της «κοκοροθυσίας» σε προσκυνητάρι του Αγίου Δημητρίου στο Κάστρο της πόλης.

Τα «αηδημητριάτικα» λουλούδια

Ακόμη και τα λουλούδια του Οκτωβρίου συνδέθηκαν με τη μεγάλη γιορτή. Τα χρυσάνθεμα, που ανθίζουν αυτή την εποχή, ονομάστηκαν σε πολλές περιοχές «αηδημητριάτικα». Η ανθοφορία τους συνέπιπτε με τις ήπιες ημέρες που μπορούσαν να εμφανιστούν στα τέλη Οκτωβρίου και συνδέθηκε έτσι με το «μικρό καλοκαιράκι» του Αγίου Δημητρίου. Η 26η Οκτωβρίου βρισκόταν, λοιπόν, ακριβώς πάνω στη γραμμή ανάμεσα σε δύο εποχές, τα κοπάδια ετοιμάζονταν για τον χειμώνα, άνοιγαν τα νέα κρασιά και ξεκινούσε η νέα αγροτική περίοδος, την ώρα που ο καιρός μπορούσε να χαρίσει για λίγες ακόμη ημέρες μια τελευταία ανάμνηση καλοκαιριού.