«Οδύσσεια»: Κριτική από την Ρενάτα Δαλιανούδη για την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν

Ο Nolan παρουσιάζει τον Οδυσσέα ως ατρόμητο και αγέρωχο πολεμιστή, που επιστρέφει από τον πόλεμο και την εξορία, μειώνοντας το ύψιστο συναίσθημα του νόστου και του άλγους (νοσταλγίας) σε μια μεταπολική, μετα-τραυματική προσπάθεια επιστροφής. Ο σκηνοθέτης προφανώς δεν προσπαθεί να ανασυστήσει τον ομηρικό κόσμο, αλλά δημιουργεί έναν δικό του, εύκολα αναγνωρίσιμο Οδυσσέα, σαφώς επηρεασμένο από άλλους σύγχρονους κινηματογραφικούς πολεμικούς ήρωες τύπου Gladiator, William Wallace/ Braveheart κ.λπ.

Η θεολογική-κοσμολογική διάσταση των θεών του Ολύμπου, που αποφασίζουν για την τύχη του Οδυσσέα στο ομηρικό έπος, έχει περιοριστεί στην εμφάνιση της Αθηνάς, όχι ως θεά που αποφασίζει και βοηθά, αλλά ως μνήμη και συνειδησιακή κατάσταση του Οδυσσέα, ενώ οι αποφάσεις του Ποσειδώνα δίνονται με έμμεση, λεκτική αναφορά.

Σε ό,τι αφορά τη ροή-δομή της ταινίας, θα έλεγα ότι η πρώτη σκηνή με τον αφηγητή (ράπερ Travis Scott) ν’ αφηγείται μια ιστορία σε ένα συμπόσιο παραπέμπει πετυχημένα στον ραψωδό Όμηρο, που αφηγούνταν τα έπη του (παρότι η Οδύσσεια του Ομήρου δεν ξεκινά έτσι). Τα flash backs είναι απαραίτητα και πετυχημένα εργαλεία αφήγησης, με την εξαίρεση του δεύτερου flash back στον Δούρειο Ίππο και τη λεηλασία της Τροίας, το οποίο βρήκα «φλύαρο», όπως «φλύαρη»  (δεδομένης της μεγάλης διάρκειας της ταινίας)  βρήκα και τη σκηνή της εκδίκησης-εξόντωσης των μνηστήρων.

Τα σκηνικά (virtual, ΑΙ και πραγματικά) είναι εντυπωσιακά, όπως και τα κοστούμια πολύ καλά, με την εξαίρεση των γιγάντων Λαιστρυγόνων, που αντί για τέρατα  βλέπουμε διαστημάνθρωπους σαν από έργο επιστημονικής φαντασίας (!).

Η φωτογραφία της ταινίας είναι καταπληκτική έως και «κόπτουσα την ανάσα» (breathtaking). (Φαντάζομαι σε imax κινηματογραφική οθόνη θα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακά τα φωτογραφικά πλάνα).

Τα μουσικά εφέ και το sound design -ανελλιπή στοιχεία σε επικές ταινίες και πλέον εντελώς απαραίτητα εργαλεία αληθοφάνειας και εμβύθισης- των Chris Lane και Anthony Baldino είναι άκρως εντυπωσιακά. Η μουσική της ταινίας (soundtrack) και το τραγούδι του τέλους “When I am home” (όπου συμπράττουν ο Travis Scott και ο James Blake) είναι του βραβευμένου με Όσκαρ Σουηδού συνθέτη Ludwig Göransson. Το τραγούδι συνδυάζει μια απόκοσμη αισθητική με μια σύγχρονη τραγουδιστική τεχνική, επεξεργασμένη από ηλεκτρονικά μέσα, που το κατατάσσει στη σύγχρονη πειραματική μουσική με μυθολογικό υπόβαθρο, αποκωδικοποιώντας τα ιδεολογικά δίπολα της Οδύσσειας: άγνωστο και οικείο, εξορία και επιστροφή.

Άλλωστε, ο Nolan είναι από τους συνθέτες που δίνουν σημαντικό ρόλο στη μουσική και το sound design ως δραματουργικό εργαλείο στις περισσότερες ταινίες του (Dunkirk, “Tenet, “Oppenheimer κ.ά.).

Γράφει η Ρενάτα Δαλιανούδη Μουσικολόγος, Δρ Eθνοµουσικολογίας ΕΚΠΑ & Παν/µίου Βιέννης Αν. Καθηγήτρια, Ιόνιο Πανεπιστήµιο Επιστηµονική Συνεργάτιδα ΕΡΤ

Στο soundtrack, κατά παραγγελία του σκηνοθέτη (σύμφωνα με συνέντευξη του Göransson) αποφεύχθηκε η χρήση ολόκληρης ορχήστρας γιατί παραπέμπει στη δυτική μουσική των τελευταίων αιώνων, και χρησιμοποιήθηκαν όργανα που παραπέμπουν σε ήχους αρχαιοελληνικών μουσικών οργάνων: ξεχωρίζουμε την άρπα, που παραπέμπει στην αρχαιοελληνική λύρα (εμφανίζεται και στο video clip του τραγουδιού), το γαλλικό κόρνο, που παραπέμπει στο πνευστό αρχαιοελληνικό κέρας, όπως και χρήση άλλων ξύλινων και μεταλλικών κρουστών, όπως gong.

Όμως, τα τέσσερα πιο σημαντικά  -κατ’ εμέ- σημεία, που προβληματίζουν στην κινηματογραφική αυτή μεταφορά είναι:  

Η παράλειψη των ραψωδιών Ζ, Η, Ν, (τις οποίες μελέτησα ενδελεχώς λόγω της πρόσφατης δραματοποίησής τους στη Βαρκαρόλα-Οδύσσεια Παλαιοκαστρίτσα 2026, της οποίας είχα την καλλιτεχνική επιμέλεια και σκηνοθεσία),  δηλ. των επεισοδίων, που αφηγούνται τη βοήθεια της Λευκοθέας στον ναυαγό Οδυσσέα, το ξέβρασμά του στο νησί των Φαιάκων, τη βοήθεια της Ναυσικάς, τη συνάντηση του Οδυσσέα με τον βασιλιά Αλκίνοο και τη φιλοξενία του εκεί στο παλάτι, συνιστούν σημαντικό μειονέκτημα της ταινίας. Μετά τη σκηνή, όπου η Καλυψώ βοηθά τον Οδυσσέα να φτιάξει τη σχεδία του, ο Nolan δείχνει τον Οδυσσέα να ξεβράζεται κατευθείαν στην Ιθάκη, κάτι που δεν συνιστά μόνον αφηγηματικό άλμα, αλλά αφαιρεί όλο το δραματουργικό και ιδεολογικό πλαίσιο της Οδύσσειας. Η έννοια της φιλοξενίας (που συχνά επικαλούνται οι κινηματογραφικοί ήρωες ως νόμο του Ξένιου Δία), της προσφοράς ένδυσης, εστίας, φαγητού και δώρων, η ουσιαστική ανθρώπινη βοήθεια των Φαιάκων παραλείπονται, ενώ η τελική θεϊκή απόφαση για την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη, εκκινά από το νησί των Φαιάκων και όχι από την Ωγυγία, το νησί της νύμφης Καλυψούς. Οι Φαίακες δεν είναι ένας αμελητέος ενδιάμεσος σταθμός: είναι το ιδεώδες της φιλοξενίας, της φιλευσπλαχνίας και φιλανθρωπίας στον αδύναμο και τον ξένο, είναι ο εξευγενισμένος πολιτισμός (με μουσική, χορό, ποίηση) και ο ψυχικός και υλικός πλούτος, που συνιστούν καθοριστικούς παράγοντες για το κατευόδιο του Οδυσσέα, όπως και στοιχεία πολιτισμικής ανθρωπολογίας της ομηρικής γραφής.

Το δεύτερο σημείο διαφωνίας μου αφορά την έλλειψη γλωσσικής αποκωδικοποίησης της λέξης «Κύκλωψ» (στρογγυλό μάτι). Ο Κύκλωπας του Nolan μοιάζει περισσότερο με gollum (επιρροή από τον «Άρχοντα των δαχτυλιδιών»), με όρθιο/ κάθετο σχιστό μάτι (αποτυχημένη μίξη εικόνας όρθιου/ κάθετου και οριζόντιου κρανίου μαζί) και όχι με τον ομηρικό αγροίκο, μαλλιαρό γίγαντα Πολύφημο με ένα στρογγυλό μάτι. Στην ταινία απουσιάζει, επίσης, η γλωσσική μηχανορραφία του Οδυσσέα με το λογοπαίγνιο «κανείς», που χρησιμοποιεί ως όνομα για να κοροϊδέψει τον Πολύφημο.

Ο Nolan, προφανώς, μη γνωρίζοντας την ακριβή ερμηνεία της λέξης «κύκλωπας» και «κανένας», χάνει από τη μια την ορθή σκηνογραφική κι αισθητική αποτύπωση του μονόφθαλμου γίγαντα-τέρατος, και από την άλλη τη γλωσσική διάσταση της μηχανορραφίας του ήρωα.

Το τρίτο στοιχείο αφορά το τέλος της Οδύσσειας, όπου βλέπουμε τον Οδυσσέα και την Πηνελόπη να φεύγουν, να αυτο-εξορίζονται από την πατρίδα τους την Ιθάκη, έχοντας παραδώσει το βασίλειο στον Τηλέμαχο, ενώ σύμφωνα με τον Όμηρο οι συγγενείς των μνηστήρων ζητούν εκδίκηση μετά τη φόνευσή τους και τελικά η Αθηνά επιβάλλει ειρήνη.

Το τέταρτο σημείο προβληματισμού μου είναι ότι ο Άδης στην ταινία του Νolan δεν λειτουργεί, όπως στον Όμηρο: ως κοσμολογικός χώρος των νεκρών (νέκυια) και ως αφορμή νοσταλγίας- νόστου για αγαπημένα του πρόσωπα και άλγους που δεν μπορεί να τα έχει ξανά κοντά του ο Οδυσσέας-, αλλά ως χώρος μνήμης και τραύματος, απόρροια της εμπόλεμης εμπειρίας του στην Τροία.

Τέλος, οι επιλογές των ηθοποιών (casting) εξαιρετικές, με κορυφαίο τον Matt Damon (Οδυσσέα), την πολύ πειστική Anne Hathaway (Πηνελόπη), τους επίσης πειστικούς Tom Holland (Τηλέμαχο), τον John Leguizamo (Εύμαιο) και Robert Pattinson (Αντίνοο), όπως και τη γοητευτική Charlize Theron (Καλυψώ). Λόγω του ρόλου της η παρουσία της Zendaya (Αθηνά) ήταν μάλλον χλιαρή.

Θεωρώ, όμως, πολύ ατυχή την επιλογή της Lupita Nyongo στον ρόλο της ωραίας Ελένης και Κλυταιμνήστρας, όχι λόγω χρώματος, για το οποίο πολλοί εναντιώθηκαν (φαντάζομαι δεν θα υπήρχαν ενστάσεις αν ο σκηνοθέτης είχε επιλέξει π.χ. την έγχρωμη καλλονή Naomi Kampbell), αλλά γιατί το κοσμητικό επίθετο «ωραία», (που στα έπη του Ομήρου και στα δράματα του Ευριπίδη είναι σχεδόν ταυτόσημο και με το «μοιραία»), δημιουργεί μεγαλύτερες προσμονές και απαιτήσεις, πολύ μακράν από την αγριωπή και αντικειμενικά όχι τόσο όμορφη επιλεγμένη ηθοποιό. (Η κρίση μου δεν επηρεάζεται από τις δηλώσεις – προκλητικά ρητορικά ερωτήματά της για την ποσοτική και ποιοτική παρουσία των γυναικών στα ομηρικά έπη, που δείχνουν πλήρη άγνοια των γυναικείων ρόλων -Πηνελόπης, Αθηνάς, Λευκοθέας/Ινούς, Ναυσικάς, Αρήτης, Κίρκης, Καλυψούς, Ελένης, Ευρύκλειας, Χρυσηίδας, Βρισηίδας, Εκάβης, Ανδρομάχης κ.ά.-  και του ομηρικού πνεύματος.

Εν κατακλείδι, η Οδύσσεια του Nolan είναι μια καλογυρισμένη υπερπαραγωγή, με την αναμενόμενη κινηματογραφική ελευθερία απόκλισης από το πρωτότυπο κείμενο, όπου ο Οδυσσέας παρουσιάζεται περισσότερο ως ένας πολύπαθος πολεμιστής, που καταφέρνει να επιστρέψει στην πατρίδα και να πάρει εκδίκηση από αυτούς που ατίμασαν το σπίτι του, παρά ως ένας πολυμήχανος (γλωσσικά και κοινωνικά) ταξιδευτής, που νοσταλγεί και κυνηγά την Ιθάκη του ως ιδανικό και ου-τοπία.

Σε κάθε περίπτωση, το γεγονός ότι ο Όμηρος, η Οδύσσεια και κατά συνέπεια η Ελλάδα γίνονται παγκοσμίως αντικείμενα συζήτησης και βιβλιογραφικής αναζήτησης, αναμφισβήτητα γέρνει τη ζυγαριά προς τη θετική αποτίμηση της κινηματογραφικής αυτής μεταφοράς.